Τους διχάζει το παρελθόν

Ενενήντα χρόνια μετά την Οκτωβριανή Επανάσταση, οι Ρώσοι εμφανίζονται διχασμένοι ανάμεσα στη νοσταλγία και την αποστροφή για το σοβιετικό παρελθόν τους. Και αναζητούν μια «οικουμενική μνήμη», χωρίς διακρίσεις και κατατάξεις.

«Η διάλυση της ΕΣΣΔ ήταν η μεγαλύτερη καταστροφή του 20ού αιώνα». Την άποψη αυτή έχει διατυπώσει ο Βλαντίμιρ Πούτιν. Η ιστορική κρίση τού δημοφιλούς προέδρου βρίσκει σύμφωνους πολλούς Ρώσους. Σύμφωνα με δημοσκόπηση του ινστιτούτου FΟΜ, το 40% των Ρώσων εκτιμούν ότι οι επιπτώσεις της Οκτωβριανής Επανάστασης ήταν θετικές για τη χώρα, ενώ την αντίθετη άποψη έχει μόνον το 29%. «Η επανάσταση έδωσε ελευθερία και κοινωνικές κατακτήσεις στον λαό», δηλώνει μια 75χρονη συνταξιούχος, ενώ ένας 40χρονος ορθόδοξος ιερέας θεωρεί ότι η επανάσταση στέρησε από τους Ρώσους «τη θρησκεία τους, τον πολιτισμό τους και την ηθική τους». Ο εβραϊκής καταγωγής Λιθουανός ιστορικός Τεοντόρ Σάνιν σημειώνει ότι σε εκείνη την επανάσταση η Ρωσία χρωστάει την εκβιομηχάνισή της, αλλά και «αναμφίβολα μια κομμουνιστική δικτατορία, που μετά το 1929 έγινε τραγωδία». Κι όμως, κάτι περισσότερο από ένας στους τρεις- δείχνει δημοσκόπηση του Ινστιτούτου Λεβάντα- θα επιθυμούσαν επιστροφή στο σοβιετικό πολιτικό σύστημα, ενώ το 44% εκφράζει τη διαφωνία του με μια τέτοια προοπτική. Την ίδια ώρα, το 25% των Ρώσων θεωρεί ότι η σημερινή Ρωσία οδεύει ολοταχώς ακριβώς προς εκείνο το σύστημα, που εγκαινιάστηκε πριν από 90 χρόνια και κατέρρευσε το 1991.

Ο ρωσικός διχασμός για την Οκτωβριανή Επανάσταση έχει μεταφερθεί γύρω από το μαυσωλείο του Λένιν στο Κρεμλίνο. Αν η Ρωσία καταργεί την επέτειο της επανάστασης, όπως έκανε επισήμως από το 2005, τι θέση έχει στο Κρεμλίνο ο ηγέτης της; Η διχοτόμηση ανάμεσα στη μνήμη και τη λήθη, σημειώνει η εφημερίδα «Le Μonde», είναι συστατικό στοιχείο της Ρωσία, ίσως περισσότερο από οποιαδήποτε άλλη χώρα. Η Ρωσία σήμερα, γράφει η γαλλική εφημερίδα, αναζητεί ένα παρελθόν μέσα από το οποίο θα μπορεί να διαβάσει το μέλλον της. Δημιουργεί και χτίζει ξανά χιλιάδες «τόπους μνήμης», σε μια προσπάθεια να βρει μια «οικουμενική μνήμη» χωρίς διακρίσεις και κατατάξεις. Γι΄ αυτό δεν πρέπει να εκπλήσσει το γεγονός ότι όσο αυξάνεται η νοσταλγία για τον Στάλιν τόσο ενισχύεται το θρησκευτικό συναίσθημα. Η Ρωσία θα έχει πάντα διττή φύση, αντιφατική, μοιρασμένη σε ασύμβατες τάσεις, ανάμεσα στη Δύση και την Ανατολή, την Ευρώπη και την Ασία, το πάθος και τη βαναυσότητα.


«Αρχή μιας νέας φάσης για την ανθρωπότητα»

«Η ΟΚΤΩΒΡΙΑΝΗ Επανάσταση σηματοδότησε την αρχή μιας νέας φάσης για την ανθρωπότητα», δηλώνει ο ιστορικός Τεοντόρ Σάνιν. Ο Σάνιν αποτελεί ιδιαίτερη περίπτωση ιστορικού: ζώντας με τον εξόριστο Πολωνοεβραίο πατέρα του στη Σιβηρία, το 1941, γλίτωσε τον θάνατο, όταν οι ναζί εξολόθρευσαν όλους τους Εβραίους στο Βίλνιους της Λιθουανίας όπου είχε γεννηθεί. Μετά τον πόλεμο κατέφυγε στο Παρίσι και από εκεί στο Ισραήλ, στην αρχή για να υπερασπιστεί το νέο κράτος από τους Άραβες κι έπειτα για να υποστηρίξει την ειρήνη με τους Παλαιστίνιους. «Η σημασία της επανάστασης δεν είχε γίνει αντιληπτή ούτε καν από εκείνους που την έκαναν», λέει στην εφημερίδα «La Repubblica».

«Γνωρίζετε εκείνη την παροιμία που λέει ότι οι στρατηγοί μάχονται πάντα στον προηγούμενο πόλεμο; Νομίζω ότι ισχύει και για τους επαναστάτες. Οι πρωταίτιοι της επανάστασης χρησιμοποιούσαν τη γλώσσα και τις εικόνες της γαλλικής επανάστασης- τραγουδούσαν τη “Μασσαλιώτιδα”. Καμία, όμως, από εκείνες τις εικόνες δεν ταίριαζε στον Κόκκινο Οκτώβρη». Θα μπορούσε η Ρωσία να είχε εκσυγχρονισθεί μέσα από μια διαδικασία μεταρρυθμίσεων και εκδημοκρατισμού; Ο Σάνιν δεν έχει καμία αμφιβολία: «Εάν δεν είχε γίνει η επανάσταση, η Ρωσία θα είχε ζήσει μια διαφορετικού τύπου έκρηξη βίας. Η φτώχεια και η καθυστέρηση ήταν εκτεταμένες, οι ταξικές ανισότητες πολύ έντονες και το καθεστώς του τσάρου πολύ αδύναμο και διεφθαρμένο».