Ο καθρέφτης

Είναι εύκολο- για όσους έχουμε την πολυτέλεια να παρατηρούμε από απόσταση, δίχως το βάσανο μιας άμεσης, προσωπικής εμπλοκής, τα διαδραματιζόμενα στο ΠΑΣΟΚ- να οικτίρουμε αφ΄ υψηλού τον φανατισμό και τις εκτροπές του λόγου από την πολιτική ορθότητα, να λυπούμεθα ειλικρινά ή να ειρωνευόμαστε με κακεντρέχεια το γενικό ξεκατίνιασμα. Η αλήθεια, όμως, είναι ότι αυτά που συμβαίνουν σήμερα στο ΠΑΣΟΚ μας αφορούν όλους. Κι όχι απλώς επειδή το ΠΑΣΟΚ είναι ένα μεγάλο κόμμα, με κεντρική θέση στην πολιτική αρχιτεκτονική της χώρας. Μα επειδή η εσωτερική του κρίση καθρεφτίζει όψεις μιας ευρύτερης κρίσης του πολιτικού συστήματος. Υπάρχουν, βέβαια, και πρωτίστως, λόγοι ενδογενείς, που αφορούν στο ίδιο το ΠΑΣΟΚ, για όλα αυτά που άναυδοι παρακολουθούμε. Για τον κίνδυνο, μια διαδικασία εκλογής προέδρου, με ανοιχτή λαϊκή ψηφοφορία, που θα μπορούσε και θα έπρεπε να είναι λυτρωτική και καθαρτήρια δημοκρατική διαδικασία, να εκτραπεί σε διχαστική, εκφυλιστική διαμάχη κομματικών μηχανισμών.

O κίνδυνος εκδηλώνεται, επειδή άνθρωποι και μηχανισμοί που έχουν εκτραφεί με την βεβαιότητα πως υπηρετούν ένα κόμμα εξουσίας (όχι με την πολιτική, μα με την κυριολεκτική και κάπως χυδαία έννοια του όρου) τείνουν να φέρουν την διαδικασία στα μέτρα τους. Επειδή, μια ανοιχτή εκλογική διαδικασία (συμβατή με ένα νέου τύπου, ανοιχτό κόμμα) αποδεικνύεται ασύμβατη με ένα παραδοσιακό, κλειστό κόμμα μηχανισμών, που δεν άλλαξε ούτε κατά κεραία τα τρία τελευταία χρόνια και που τώρα συγκρούεται με το ανοιχτό της διαδικασίας και τείνει να την ακυρώσει. Κι επειδή, προπάντων, ο ανταγωνισμός των δύο βασικών υποψηφίων εκτρέπεται εύκολα σε μια αποϊδεολογικοποιημένη, απολιτική κόντρα μηχανισμών στρατευμένων πίσω από πρόσωπα. Αφού ο ένας μεν, ο Γ. Παπανδρέου, προσπάθησε να θέσει ένα πολιτικό στοίχημα στο κέντρο της συζήτησης (την «επανίδρυση» του κόμματος, την «απο-κρατικοποίησή» του, την ηθική του ανάταξη) χωρίς να έχει κάνει ως τώρα συγκεκριμένη την πρότασή

Αν η κρίση στο ΠΑΣΟΚ αντανακλά μια αδυναμία «εναλλακτικότητας», μια έκπτωση του πολιτικού προτάγματος, μια αποψίλωση κινητήριων ιδεών, η αδυναμία δεν είναι, βέβαια, μόνον δική του.
Είναι της ευρύτερης αριστεράς, κανένα τμήμα της οποίας δεν μπορεί να αισθάνεται αμέτοχο κι ανέγγιχτο. Κι είναι του πολιτικού συστήματος συνολικά, η σταθεροποιητική διπολικότητα του οποίου δεν αναπαράγεται, χωρίς αυθεντική εναλλακτικότητα των δύο πόλων του

του, ενώ ο άλλος, ο Β. Βενιζέλος, έθεσε εξ αρχής ως βάση της υποψηφιότητάς του ένα απλό, προ-πολιτικό αίτημα (να αντικατασταθεί ο «ακατάλληλος» με έναν «καταλληλότερο» και το όλον ΠΑΣΟΚ να επανέλθει στην εξουσία, έτσι όπως είναι, άνευ αλλαγών, το ταχύτερο δυνατό). Η «επί προσωπικού» αμφισβήτηση δεν μπορούσε παρά να οδηγήσει σε προσωπικού τύπου, ελάχιστα πολιτικές ομαδοποιήσεις.

Αλλά, πέρα από τους ενδογενείς αυτούς παράγοντες, τα συμβαίνοντα σήμερα στο ΠΑΣΟΚ καθρεφτίζουν και προβλήματα που το ξεπερνούν.

Αν η κρίση στο ΠΑΣΟΚ αντανακλά μια αδυναμία «εναλλακτικότητας», μια έκπτωση του πολιτικού προτάγματος, μια αποψίλωση κινητήριων ιδεών, η αδυναμία δεν είναι, βέβαια, μόνον δική του. Είναι της ευρύτερης αριστεράς, κανένα τμήμα της οποίας δεν μπορεί να αισθάνεται αμέτοχο κι ανέγγιχτο. Κι είναι του πολιτικού συστήματος συνολικά, η σταθεροποιητική διπολικότητα του οποίου δεν αναπαράγεται, χωρίς αυθεντική εναλλακτικότητα των δύο πόλων του- εναλλακτικότητα που δεν υποκαθίσταται από ένα «εμείς μπορούμε να τα κάνουμε καλύτερα από εσάς». Αυτή η έλλειψη εναλλακτικότητας είναι που εμποδίζει και την αναπαραγωγή της πολυσυλλεκτικότητας των δύο μεγάλων κομμάτων. Και αποτυπώνεται και στις εσωτερικές τριβές, που δεν ταράζουν τις ημέρες του ενός μόνον, αλλά και τις νύχτες του άλλου.

Η κρίση στο ΠΑΣΟΚ καθρεφτίζει αδυναμίες που διαπερνούν το πολιτικό σύστημα στο σύνολό του: Ένα πολιτικό σύστημα που φθείρει το πολιτικό προσωπικό που το υπηρετεί και προσφέρει μόνον αντικίνητρα (ο εκλογικός νόμος είναι το ισχυρότερο από αυτά) στην ανανέωσή του. Ένα πολιτικό σύστημα που εδράζεται στην κρατικοποίηση των κομμάτων εξουσίας. Ένα πολιτικό σύστημα που- όπως και οι πρόσφατες εκλογές έδειξαν- πάσχει από «σύνδρομο χαμηλής αντιπροσωπευτικότητας». Αλλά ακριβώς γι΄ αυτό, ακριβώς επειδή ό,τι βλέπουμε στο ΠΑΣΟΚ καθρεφτίζει κάτι πολύ συνολικότερο, έχουμε κάθε λόγο να ευχόμαστε και να ελπίζουμε όλοι, ακόμη και όσοι παρατηρούμε από απόσταση, να καταφέρει το κόμμα αυτό να υπερβεί την κρίση του, να κερδίσει το στοίχημα της συμμετοχής στην εσωκομματική εκλογή του και να επιτύχει το εγχείρημα της «επανίδρυσής» του. Θα ήταν λυτρωτικό όχι για το ίδιο μόνον, μα για όλους.