Υποψήφιος Λογοτεχνία

Ερωτήσεις
1. Το μέρος του ποιήματος που αποτελείται από τους στίχους 1-10 έχει ονομαστεί «προ-ποιητικό και πεζολογικό». Να δικαιολογήσετε το χαρακτηρισμό αυτό και να αιτιολογήσετε αυτή την υφολογική επιλογή του Καβάφη.

2. Ποιος ο ρόλος της δεύτερης στροφής στο ποίημα; Να σχολιάσετε την επιλογή της στίξης.

3. Έχει λεχθεί ότι το πρόσωπο του Καισαρίωνα «δεν υφίσταται εξωκειμενικά», ότι «το ποίημα ακουμπάει στην ιστορία και ταυτόχρονα απομακρύνεται από αυτή». Πώς κατανοείτε αυτή τη διαπίστωση και πώς τεκμηριώνεται μέσα στο ποίημα;

4. Να βρείτε ομοιότητες και διαφορές σε εννοιολογικό επίπεδο μεταξύ του ποιήματος που ακολουθεί και του ποιήματος «Καισαρίων».

Σαν τόφεραν οι Χριστιανοί να το κρεμάσουν/ το δεκαεφτά χρονώ αθώο παιδί,/ η μάνα του που στην κρεμάλα εκεί κοντά/ σέρνονταν και χτυπιούνταν μες στα χώματα/ κάτω απ’ τον μεσημεριανό, τον άγριο ήλιο/ πότε ούρλιαζε, και κραύγαζε σα λύκος, σα θηρίο/ και πότε εξαντλημένη η μάρτυσσα μοιρολογούσε./ «Δεκαεφτά χρόνια μονάχα με τάζησες παιδί μου»/ Κι όταν το ανέβασαν την σκάλα της κρεμάλας/ κ’ επέρασάν το το σκοινί και τόπνιξαν/ το δεκαεφτά χρονώ αθώο παιδί,/ κ’ ελεεινά κρεμνιούνταν στο κενόν/ με τους σπασμούς της μαύρης του αγωνίας/ το εφηβικόν ωραία καμωμένο σώμα,/ η μάνα η μάρτυσσα κυλιούντανε στα χώματα/ και δεν μοιρολογούσε πια για χρόνια τώρα./ «Δεκαεφτά μέρες μονάχα», μοιρολογούσε,/ δεκαεφτά μέρες μονάχα σε χάρηκα παιδί μου».

(Κ. Κ ΑΒΑΦΗΣ) Απαντήσεις
.

1. Οι στίχοι 1-10 έχουν ονομαστεί προποιητικό στάδιο και πεζολογικό, γιατί γίνεται αναφορά στα πριν από τη σύλληψη της ποιητικής ιδέας. Ο ποιητής είναι περισσότερο αναγνώστης παρά δημιουργός τέχνης και αφήνει τον ποιητικό λόγο άτεχνο και άχρωμο, με ενοχλητική ακουστικά ομοιοκαταληξία, χωρίς ρυθμό, χωρίς στολίδια, σαν καθημερινή ομιλία. Στο τμήμα αυτό του ποιήματος είναι ξεκάθαρος ο πληροφοριακός-αφηγηματικός χαρακτήρας, στο οποίο (τμήμα) καθορίζεται το πλαίσιο, οι προθέσεις του ποιητή και δίνεται το σκηνικό στο οποίο θα γεννηθεί το ποίημα. Το ξεφύλλισμα ενός βιβλίου με επιγραφές είναι ένα θέμα συνηθισμένο σε μια πληκτική στιγμή της προσωπικής ζωής του αφηγητή και δε θα ήταν ταιριαστό να αποδοθεί με τρόπο ποιητικό. Πρόκειται για την απόδοση των λεπτομερειών μέσα στις οποίες γονιμοποιείται η ποιητική έμπνευση. Γι’ αυτό διατηρείται το κλασικό καβαφικό ιαμβικό μέτρο, η ειρωνική καθαρεύουσα, η αποφυγή μεταφορικής γλώσσας. Με την επιλογή του αυτή ο ποιητής πετυχαίνει να εκφράσει έντονα τη συμπάθειά του προς το πρόσωπο του Καισαρίωνα αλλά και τη στάση του απέναντι στην παράδοση. Καθώς το σκηνικό ανατρέπεται, η αντιποιητικότητα του πρώτου μέρους γίνεται στους στίχους 15-30 ποίηση με έντονο λυρισμό και αρτιότητα. Έτσι η ειρωνεία προς τους Πτολεμαίους μετατρέπεται σε ερωτικό ενθουσιασμό για τον Καισαρίωνα, ενώ δηλώνεται ταυτόχρονα η αδιαφορία προς τα «κεντρικά» ιστορικά πρόσωπα και το ενδιαφέρον του προς τα «αδικημένα» ιστορικά πρόσωπα. Επιτυγχάνεται, επιπλέον, να δοθεί με μεγαλύτερη ένταση το πέρασμα από την τυπική διαδικασία ανάγνωσης στην παραγωγή του γνήσιου ποιητικού λόγου. Γίνεται ολοφάνερη η ποιοτική διαφορά ανάμεσα στους στίχους που αποτελούν το προποιητικό υλικό και σε κείνους που το μορφοποιούν.

2. Η δεύτερη στροφή αποτελεί το δεύτερο στάδιο της παραγωγής του ποιητικού κειμένου, που συνεχίζει μεν την πεζολογία του πρώτου, λειτουργεί δε ως εισαγωγή στο τρίτο στάδιο του ποιήματος, το λυρικό. Πρόκειται δηλαδή για μια γέφυρα, έναν ενδιάμεσο κρίκο μεταξύ πρώτης και τρίτης στροφής. Εδώ ο ποιητής είναι ο αποδέκτης μιας κειμενικής λεπτομέρειας και παύει να είναι ο ποιητήςαναγνώστης. Στη στροφή αυτή δίνεται το ερέθισμα της ποιητικής έμπνευσης, η οποία θα υλοποιηθεί/μορφοποιηθεί σε λόγο λυρικό στην τρίτη στροφή.

Αξιοπρόσεχτη είναι και η επιλογή της στίξης στο στίχο 14 που ολοκληρώνει τη δεύτερη στροφή, τα αποσιωπητικά. Γενικότερα στη λογοτεχνία η στίξη συντελεί στην ενδυνάμωση του γραπτού λόγου, ώστε να εκφράσει αυτό που ο προφορικός λόγος είναι ικανός να κάνει. Εδώ, πιο συγκεκριμένα, υποδηλώνεται ένα σταμάτημα του αφηγηματικού μέρους, ένα σταμάτημα της αναγνωστικής λειτουργίας του ποιητή. Ακολουθεί η σιωπή, «δημιουργική σιωπή», μια απαραίτητη παύση που έπεται του ποιητικού ερεθίσματος και προηγείται της ποιητικής δημιουργίας. Μετά από αυτό το «κενό» θα ξεσπάσει ο λυρισμός του ποιητή, για να εκφράσει τη συμπάθειά του προς το πρόσωπο του Καισαρίωνα.

3. Ο Καισαρίων είναι ένα ασήμαντο ιστορικό πρόσωπο, «μνεία μικρή, κι ασήμαντη», «στην ιστορία λίγες γραμμές μονάχα βρίσκονται για σένα». Η ποίηση όμως τον ανακαλεί από την αφάνεια και τον ξαναπλάθει, τον κάνει να υπάρχει. Ενώ δηλαδή, ο Καισαρίων είναι ιστορικά ανύπαρκτος γίνεται ποιητικά ζωντανός, αναπλάθεται ποιητικά (όχι ιστορικά). Βέβαια ο Καβάφης στηρίχτηκε σε αυτήν ακριβώς την ιστορική έλλειψη, την οποία συμπλήρωσε. Η τέχνη χωρίς δεσμεύσεις πλάθει ελεύθερα τη μορφή του Καισαρίωνα. «κ’ έτσι πιο ελεύθερα σ’ έπλασα μες στον νου μου», «Σ’ έπλασα ωραίο και αισθηματικό», «Η τέχνη μου στο πρόσωπό σου δίνει», «και τόσο πλήρως σε φαντάστηκα».

Και με τις τέσσερις αυτές προτάσεις τονίζεται η δυναμική παρουσία του δημιουργού. Γίνεται σαφές ότι δεν υπάρχει έξω από το κείμενο ο Καισαρίων, είναι ένα δημιούργημα του ποιητή. Η ιστορικά άμορφη προσωπικότητα «ποιητικοποιείται». Η ιστορία μένει αδιάφορη για τα ασήμαντα. ένας έφηβος που χάθηκε στα δεκαεφτά του δε θα μπορούσε να αποτελέσει σπουδαίο αντικείμενό της. Όμως ο νυχτερινός οραματισμός του Καβάφη συμπληρώνει αυτό το ιστορικό κενό, όχι βέβαια με ένα ιστορικά αντίστοιχο πρόσωπο, αλλά με ένα πρόσωπο μέσα σε ένα υποβλητικό σκηνικό σε στιγμές αναγνωστικής μοναξιάς του ποιητή και ερωτικού αισθησιασμού. Άλλωστε τα γνωρίσματα που αποδίδονται στον Καισαρίωνα συνηγορούν υπέρ της παραπάνω σκέψης. Μάλιστα γίνεται και μια κατάχρηση επιθέτων συγκριτικά με τις επιλογές του ποιητή σε άλλα του ποιήματα: «αόριστη γοητεία», «ωραίο κ’ αισθηματικό», «ονειρώδη συμπαθητική εμορφιά», «χλωμός και κουρασμένος», «ιδεώδης εν τη λύπη σου» 4. Έκδηλη και στα δύο ποιήματα είναι η συγκίνηση του ποιητή για το χαμό των δύο νέων, και οι δύο δεκαεφτά ετών. Δεν τον αφήνει αδιάφορο το γεγονός της αδικίας («το δεκαεφτά χρονώ αθώο παιδί») που οδήγησε και τους δυο εφήβους στον πρόωρο θάνατο (γνωρίζουμε τις δολοπλοκίες που οδήγησαν στο θάνατο του Καισαρίωνα). Έκδηλος επίσης είναι και ο ερωτισμός και στα δύο πρόσωπα. στον Καισαρίωνα: «αόριστη γοητεία», «ονειρώδη συμπαθητική εμορφιά». Από την άλλη: «το εφηβικόν ωραία καμωμένο σώμα». Η επιλογή και των δύο προσώπων έγινε με τα ίδια κριτήρια: τη νεότητα, την ομορφιά, την αδικία αλλά και την ιστορική τους ασημαντότητα (ιδιαίτερα του ανώνυμου νέου). Στόχος είναι και στα δύο ποιήματα η ποίηση να παίξει το λυτρωτικό της ρόλο στην ψυχή του ποιητή, αλλά και να καταστήσει αθάνατα μέσα απ’ τη δύναμή της τα αδικημένα πρόσωπα. Και τα δύο αυτά πρόσωπα περιγράφονται, αλλά ο ανώνυμος έφηβος δίνεται με πιο συγκεκριμένα χαρακτηριστικά, αφού δεν πρόκειται για οραματισμό, αλλά για ρεαλιστική απόδοση μιας πραγματικής σκηνής, που βίωσε ο ποιητής (ενδεικτική και η λεπτομέρεια του τίτλου «2 μ.μ.»). Ο ανώνυμος νέος δεν είναι ένα ιστορικό πρόσωπο με βασιλική καταγωγή, αλλά ένας νέος που το τέλος του δίνεται με όλη τη φρίκη της σκηνής του απαγχονισμού. Η προσοχή εστιάζεται στη μητέρα στην απελπισία και στο μοιρολόι της, ενώ στον Καισαρίωνα όλη η προσοχή συγκεντρώνεται στο δικό του πρόσωπο. Επίσης δεν υπάρχει ο διάλογος που γίνεται με τον Καισαρίωνα, ούτε η υποβλητική ατμόσφαιρα της νύχτας. εδώ υπάρχει ένας «μεσημεριανός άγριος ήλιος».

ΤΑ ΘΕΜΑΤΑ ΕΠΙΜΕΛΗΘΗΚΕ ΤΟ ΦΙΛΟΛΟΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΤΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΥ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΥ ΟΡΜΗ- ΠΑΤΡΑ