Οι άλλοι πρωταγωνιστές «Μου είπαν πως θα πάω Γυμνάσιο, αλλά φοβάμαι…»

Την Παρασκευούλα ίσως και να τη θυμάστε. Είχε εμφανισθεί τον Ιούνιο στο Μega, στους «Πρωταγωνιστές». Την είχα συναντήσει στην παράγκα της, μια ανάσα από την Αττική Οδό, στο Ψάρι του Ασπρόπυργου. Εκεί από τις αρχές της δεκαετίας, έχουν στήσει έναν καταυλισμό οι Τσιγγάνοι. Περνάς τις εγκαταστάσεις του ΟΣΕ, συνεχίζεις παράλληλα με τον ψηλό συρμάτινο φράχτη και σιγά σιγά αντικρύζεις το βασίλειο των Τσιγγάνων. Σκουπίδια, μπάζα στα πλαϊνά του δρόμου και μέσα στα χωράφια με τις ανεμικές ελιές, οι ξύλινες παράγκες- 70, 80, 100; Δεν ξέρεις, γιατί κάθε μέρα κάποιος φεύγει, κάποιος έρχεται. Ήταν συνήθεια τα τελευταία χρόνια, τα φορτηγά- όχι μόνο των Τσιγγάνων- να αδειάζουν μπάζα και απορρίμματα σε αυτούς τους δρόμους. «Ρίξ΄ τα στους Τσιγγάνους, θα τα ξεδιαλέξουν», έλεγαν οι φορτηγατζήδες και γλίτωναν τον δρόμο προς τη χωματερή. Ώσπου κυνήγησε ο δήμος και η Αστυνομία.

Η Παρασκευούλα λοιπόν με περίμενε μέσα στη σκηνή της. Ένα μικρό εκδρομικό αντίσκηνο, στημένο στη μια πλευρά της παράγκας. Δεν είναι η πρώτη φορά που έβλεπα αυτή την ευρεσιτεχνία. Μια ψευδαίσθηση ότι υπάρχει και ένα «άλλο δωμάτιο». Παλιά οι Τσιγγάνοι χώριζαν τις παράγκες με σεντόνια. Από εδώ οι γονείς, από εκεί τα παιδιά. «Έφευγαν» βέβαια οι φωνές, ακόμη και οι ψίθυροι και οι ανάσες, αλλά σώματα δεν έβλεπες. «Ένα παπί έχασε ένα πι. Είχε μόνο το πα. Και έλεγε όλο πα πα πα», άρχισε να διαβάζει η μικρή, μόλις με είδε. Ο πατέρας της ο Σπύρος, παλιατζής βέβαια, την είχε ορμηνέψει να δείξει καλή συμπεριφορά, «τώρα που θα έρθει ο δημοσιογράφος με την κάμερα». Είχε μάλιστα ετοιμάσει να μου πει όλη την ιστορία της μεγάλης της ανακάλυψης, του σχολείου. Ξυπνούσε το πρωί, έτρεχε στην καντίνα- που έχει στήσει ένας μη Τσιγγάνος στην καρδιά του καταυλισμού- έπαιρνε ένα κρουασάν ή μια πορτοκαλάδα και έτρεχε «πάνω στη γέφυρα».

Εκεί τους περίμενε το λεωφορείο της Νομαρχίας. Συνήθως πήγαιναν καμιά δεκαριά παιδιά από όλο τον καταυλισμό, κι ας είχαν πει ότι θα πηγαίνανε και τα 63. Τη μια μέρα, τα «μισά» ήταν άρρωστα, την άλλη έμεναν να φυλάνε τις παράγκες, γιατί έφευγε και η μάνα για να μαζέψει παλιοσίδερα και έτσι μετά τα Χριστούγεννα, κατέληξαν να πηγαίνουν στο σχολείο 3-4 αγόρια και 7-8 κορίτσια. Η Παρασκευούλα ήταν η πιο τακτική, ήταν 11 χρόνων και ήταν ακόμη στον συλλαβισμό. Δεν ήθελε να χάσει άλλο χρόνο. Διαβάσαμε λοιπόν όλη τη Γλώσσα, «και ήταν πια χωρίς το πι, ένα πάνινο πανί» και μετά φύγαμε για το σχολείο. Τρία τέσσερα λυόμενα στο βάθος ενός τεράστιου πάρκου, στην περιοχή Γκορίτσα. Το ένα κομμένο, το άλλο λεηλατημένο και το τρίτο λειτουργούσε ακόμη. Οι «γύφτοι» θα σου πουν ότι τα κατέστρεψαν οι «Ρωσοπόντιοι». Έτσι αποκαλούν τους παλιννοστούντες από την πρώην Σοβιετική Ένωση, για να τους εκδικηθούν, γιατί και αυτοί αντί να τους λένε Τσιγγάνους ή Ρομά, τους λένε υποτιμητικά «γύφτους».

Τα άλλα παιδιά θα πάνε στο σχολείο όταν έρθουν τα θρανία και οι δάσκαλοι

Την έχω ξαναζήσει τη σκηνή. Τη δεκαετία του ΄80, στα Εξαμίλια της Κορίνθου, οι «ντόπιοι» αρνιόντουσαν να κάνουν μάθημα τα παιδιά τους μαζί με τα παιδιά των γύφτων. «Να οι γύφτοι, να και το σχολείο τους», είχαν τίτλο τότε οι εφημερίδες και στα ρεπορτάζ μιλούσαν αγανακτισμένοι πολίτες που ζητούσαν να μην έρχονται σε επαφή τα παιδιά τους με «τα μικρόβια που κουβαλούν οι γύφτοι». Το σχολείο λοιπόν στην Γκορίτσα κάηκε το Πάσχα. Τα Τσιγγανάκια συνέχισαν να φυλλορροούν κι έμειναν 12 και η Παρασκευούλα, που της είπαν μάλιστα ότι από Σεπτέμβριο θα μπορεί να πάει στο Γυμνάσιο.

Φέτος λοιπόν, αμέσως μετά τις εκλογές, είπα να περάσω από τον καταυλισμό. Πήγα απόγευμα και στο βάθος της παραγκούπολης ένα σμήνος από παιδιά έπαιζε στο χώμα. Πετούσαν νομίσματα και όποιος πήγαινε πιο κοντά στο αυλάκι που είχαν χαράξει, έπαιρνε το χρήμα. Χρυσά πεντάλεπτα, αν πρόσεξα καλά, γιατί μόλις τους πλησίασα, άρχισαν να ασχολούνται με την τσάντα μου και παράτησαν το παιχνίδι. Αναζητούσαν τις φωτογραφίες που τους είχα τραβήξει στην προηγούμενη επίσκεψή μου. Στο βάθος διέκρινα και την Παρασκευούλα. Έπρεπε να τη φωνάξω για να έρθει προς το μέρος μου. Είχε κατεβασμένα τα φτερά. «Δεν άρχισες ακόμη το σχολείο;», τη ρώτησα και δεν είχα κάνει λάθος. Κούνησε το κεφάλι της, ένα ξεκάθαρο ναι, αλλά δεν πρόσθεσε ούτε μισή λέξη. Με πλησίασε και έκατσε στο πλάι μου, ενώ εγώ συνέχιζα να μοιράζω τις φωτογραφίες. Ανόρεκτα η Παρασκευούλα πήρε και τις δικές της, αλλά δεν απομακρύνθηκε από κοντά μου. Ήταν φανερό ότι ήθελε να μιλήσουμε. Δεν άνοιξε ακόμη το σχολείο; Όχι. Πήγαν τα παιδιά την πρώτη μέρα με το λεωφορείο, αλλά τους γύρισαν πίσω γιατί δεν είχε θρανία, δεν είχε ούτε καμπινέ, ούτε γραφείο για τη δασκάλα.

Εσύ πήγες μαζί τους; Εγώ δεν πήγα, γιατί θα πάω Γυμνάσιο. Σου είπε η κυρία να πας Γυμνάσιο; Ναι, θα πάω στο 4ο. Εδώ κοντά είναι, αλλά δεν έχω πάει ακόμη.

Μήπως είναι νωρίς για να πας Γυμνάσιο; Μόνο δυο χρόνια δεν έχεις κάνει στο Δημοτικό;

Ναι, αλλά είπαν θα πάω Γυμνάσιο. Εκεί έστειλαν τα χαρτιά μου.

Τα άλλα παιδιά του καταυλισμού; Τα άλλα θα πάνε στο Δημοτικό, όταν βάλουν θρανία και έρθουν και δάσκαλοι. Να μάθουν να διαβάζουν το παπί. Εγώ το έχω μάθει και τους το διαβάζω.

Παίζετε το σχολείο; Ναι, εγώ είμαι η δασκάλα. Αλλά τα αγόρια δεν κάθονται να μάθουν, φεύγουν. Στα άλλα παιδιά διαβάζω.

Ναι,αλλά κάποια στιγμή πρέπει να συνεχίσεις και εσύ το σχολείο.

Θα πάω, αλλά δεν ξέρω αν θα έρχεται το λεωφορείο.

Ο μπαμπάς δεν μπορεί να σε πηγαίνει; Μπορεί, αλλά το μεσημέρι τι θα κάνω; Πώς θα γυρνάω; Και στο σχολείο αυτό θα είμαι μόνη μου. Και θα είναι τα παιδιά που μας βρίζουν. Γι΄ αυτό είπα στην κυρία του Δημοτικού, αν μπορεί να μείνω στο σχολείο της, γιατί εκεί φοβάμαι να πάω.

Τι φοβάσαι δηλαδή; Αυτοί οι άνθρωποι εκεί στα σπίτια μαλώνουν με τους δικούς μας. Βρίζονται επειδή εμείς κάνουμε γλέντια και ξενυχτάμε. Και θα με βρίσουν και στο σχολείο.

Πώς πέρασες το καλοκαίρι στον καταυλισμό;

Καλά ήτανε. Πήγαμε και για μπάνιο στην Ελευσίνα.

Το καλοκαίρι σου αρέσει πιο πολύ ή ο χειμώνας;

Μου αρέσει το καλοκαίρι και το σχολείο. Τον χειμώνα καίνε συνέχεια σκουπίδια και λάστιχα και βρωμάει. Και τα ποντίκια έρχονται μες στην παράγκα και μας τρώνε. Δεν έχουμε νερό. Δεν έχουμε φως. Διαβάζουμε με τον φακό. Πιο ωραίο είναι το καλοκαίρι.


Ένα υστερόγραφο για τη Φατμέ…

«Και δηλαδή τι να κάνουμε; Να αφήσουμε τα σχολεία να γεμίσουν με μαντίλες;», με ρώτησε ένα σοβαρός άνθρωπος, την επόμενη ημέρα που οι «Πρωταγωνιστές» έδειξαν τη ζωή της Φατμέ. Με είχε σταματήσει στον δρόμο, σχεδόν με κρατούσε από το χέρι, περιμένοντας απαντήσεις. «Οι μισοί θα ψάλουν και οι άλλοι μισοί θα διαβάζουν το Κοράνι;». «Στον Μεσαίωνα θα γυρίσουμε». «Στη Γαλλία όπου απαγόρευσαν τις μαντίλες, βλάκες είναι;». Τον άκουγα με υπομονή γιατί είχα και εγώ τις ίδιες απορίες όταν έμαθα ότι σε ένα Γυμνάσιο απαγορεύουν την είσοδο σε ένα κορίτσι με μαντίλα. Προτού ετοιμάσω το θέμα στην τηλεόραση, ρώτησα λοιπόν πώς αντιμετώπισαν στη Γαλλία την απόφαση του προέδρου Σιράκ να απαγορεύσει το 2005 τη μαντίλα σε όλα τα εκπαιδευτικά ιδρύματα. Το γαλλικό κράτος, το οποίο είναι «χωρισμένο» από την Εκκλησία από το 1905, «εγγυήθηκε» ότι δεν θα επιτρέψει να υπάρχει στα εκπαιδευτικά ιδρύματα κανένα απολύτως θρησκευτικό σύμβολο. Ούτε Χριστός ούτε Σταυρός ούτε Βούδες ούτε μαντίλες. Και οι μειονότητες πείσθηκαν ότι η απαγόρευση δεν θα μειώσει τα δικαιώματά τους. Τα σχολεία θα γινόντουσαν μια νεκρή ζώνη στον πόλεμο των θρησκειών και έτσι έγινε σεβαστή.

Η Φατμέ, τώρα, θα πάει στο σχολείο τη Δευτέρα, φορώντας τη μαντίλα της. Όπως μου είπε η Άζα, η μητέρα της, τώρα «η Φατμέ είναι όλο χαρά», θα βρει ξανά τις φίλες της. «Δεν θα προλαβαίνει να πηγαίνει στο τζαμί, αλλά δεν πειράζει». Ευχαριστημένος φαίνεται και ο σκληρός Ραφάτ. Η κόρη του έκανε αυτό που λέει το Κοράνι και αυτός θα την αφήσει να κάνει αυτό που θέλει η ίδια. Το μόνο που θέλουν πια είναι να φύγουν και τα κανάλια έξω από την πόρτα τους. Δεν έχουν κάτι άλλο να τους πουν. Να μην εμφανιστούν τη Δευτέρα έξω από τα κάγκελα του σχολείου. Να αφήσουν τα παιδιά να τα βρουν μεταξύ τους.

Και θα τα βρουν. Η περιοχή έχει παράδοση στις «μίξεις» των πληθυσμών. Η συνοικία στου Ρέντη πρέπει να γυρίσει στις ωραίες μυρωδιές της, να συνεχίσουν οι άνθρωποι, χριστιανοί και μουσουλμάνοι, να χαιρετιούνται στον δρόμο χωρίς να τους κυνηγούν οι κάμερες.


«Εγώ θέλω να γίνω γιατρός. Δεν θα παντρευτώ»

Στις παράγκες πήγα την ημέρα που ο νέος υπουργός Παιδείας αποφάσιζε να αποσύρει το βιβλίο Ιστορίας της ΣΤ΄ Δημοτικού. Θα γύρναγε πίσω μια εικοσαετία, τριακονταετία, κανείς δεν ξέρει πόσο, αλλά ήταν φανερό ότι στο παρελθόν ο νέος υπουργός Παιδείας ένιωθε ασφάλεια. Στην Κίσσαμο των Χανίων το σχολείο για τα κωφάλαλα παιδιά δεν άνοιξε γιατί δεν έχουν δασκάλους. 80.000 μαθητές με δυσλεξία περιμένουν μια φροντίδα. Χιλιάδες εκκρεμότητες που δεν είναι της ώρας να αναφερθούν. Το ίδιο και στο σχολείο των Τσιγγάνων στην περιοχή Γκορίτσα. Το «προβίβασαν» και από παράρτημα το έκαναν το «12ο δημοτικό σχολείο»- αλλά ξεχάσανε τα θρανία και τους δασκάλους. Χθες, ο Δήμος έφτιαξε τις τουαλέτες, αλλά από θρανία και δασκάλους ούτε δείγμα. Το μόνο που έχει ζωή είναι το προαύλιο και οι κούνιες. Εκεί που καθήσαμε την άνοιξη με την Παρασκευούλα για να μου εξομολογηθεί τα όνειρά της.

Τι θες να γίνεις όταν μεγαλώσεις;

Γιατρός. Να κοιτάζω μικρά παιδιά.

Παιδίατρος; Να λέω στη γιαγιά και τη μαμά, «έχει αυτό κι αυτό». Και η μαμά να πάει να πάρει φάρμακα. Για να γίνει το παιδί γερό και δυνατό.

Στο Παίδων θα γίνεις γιατρός; Έχω πάει στο Παίδων, έχει μεγάλα κρεβάτια και δωμάτια.

Ο μπαμπάς και η μαμά ξέρουνε γράμματα;

Όχι. Εγώ γράφω για τον μπαμπά μου. Αν πάρει κανένας και του πει να πάρει τα σίδερα, φωνάζει εμένα και του γράφω πού να πάει.

Του γράφεις τις διευθύνσεις; Ναι. Μου λέει Παρασκευούλα έλα να γράψεις «Βαγγέλης στην Όθωνος, στην Κηφισά» και εγώ το γράφω.

Πού διαβάζεις; Παίρνω τον φακό ή πάει ο μπαμπάς μου και τον φέρνει από το αυτοκίνητο και διαβάζω. Τον κρατάει η μαμά μου αλλά μετά πάει και μαγειρεύει και τον κρατάω μόνη μου. Μερικές μέρες ο μπαμπάς μου βάζει και τη γεννήτρια. Είσαι καλή μαθήτρια; Η δασκάλα από όλα τα παιδιά εμένα βάζει να διαβάζω. Κάνω λάθη αλλά μετά τα διορθώνω.

Πόσα αδέρφια έχεις; Τέσσερα. Η μία, η Ιωάννα, παντρεύτηκε.

Πόσο χρόνων είναι και παντρεύτηκε;Δεκατρία, αυτός είναι δεκατέσσερα και δεν ξέρει γράμματα. Ποιος αυτός; Ο Παναγιώτης, ο γαμπρός. Ήρθανε εδώ, κάναμε γλέντι και μετά την πήρανε, την πήγε και ψώνισε σαράντα λίρες και εμείς ψωνίσαμε για τον γαμπρό δώρα και έφυγαν για τη Θεσσαλονίκη.

Εσύ πότε θα παντρευτείς; Εγώ σου είπα θέλω να γίνω γιατρός. Γιατί να παντρευτώ και να μην πάω στο νοσοκομείο;