1.200.000 ψηφοφόροι άλλαξαν κόμμα

Οι εκλογές της περασμένης Κυριακής αποτελούν ίσως την πιο ιδιότυπη αναμέτρηση των τελευταίων τριάντα χρόνων. Σχεδιασμένες ήδη από την άνοιξη, ώστε να επαναβεβαιώσουν μια εύκολη επικράτηση της Ν.Δ. στο πλαίσιο μιας κλασικής δικομματικής αντιπαράθεσης, κατέληξαν τελικά σε ένα οριακό αποτέλεσμα, το οποίο προοιωνίζεται ενδεχομένως μια γενικότερη αστάθεια του κομματικού συστήματος.

Η τραγωδία που σφράγισε τις αρχές της προεκλογικής περιόδου μπορεί να μην καταγράφηκε με ορατό τρόπο στο εκλογικό αποτέλεσμα, είχε όμως ως συνέπεια την αδυναμία και των δύο μεγάλων κομμάτων να κινητοποιήσουν τους οπαδούς τους και να επιβάλουν ένα σαφές και διλημματικό διακύβευμα. Έτσι, η περιορισμένη χρονικά προεκλογική εκστρατεία όχι μόνο λειτούργησε ευνοϊκά για τα μικρά κόμματα, αλλά κυρίως επέτρεψε την εκδήλωση πολλαπλών (και συχνά αντιφατικών) ρευμάτων, ενισχύοντας μια αναδιάταξη των κομματικών προτιμήσεων που είχε αρχίσει να διαφαίνεται από τις έρευνες των τελευταίων χρόνων.

Από την άποψη αυτή, το κύριο χαρακτηριστικό των πρόσφατων εκλογών είναι ότι σε αυτές δεν καταγράφηκε κανένα ηγεμονικό πολιτικό ρεύμα. Είναι χαρακτηριστικό ότι συνολικά 1.200.000 ψηφοφόροι, που αντιπροσωπεύουν το 17% του εκλογικού σώματος, άλλαξαν κόμμα σε σχέση με το 2004, χωρίς όμως οι επιμέρους μετατοπίσεις να ξεπεράσουν το 3%.

Αυτό σημαίνει ότι αυτοί οι ψηφοφόροι μετακινήθηκαν προς όλες τις κατευθύνσεις, χωρίς να δημιουργηθεί κάποιο κυρίαρχο ρεύμα.

Ανομοιογένεια. Αντίθετα, το τελικό αποτέλεσμά τους προέκυψε ως απλή συνισταμένη κοινωνικών και τοπικών ανακατατάξεων, από τις οποίες αναδείχθηκαν τέσσερις νικητές και ένας ηττημένος. Είναι ενδεικτικό πως, σε αντίθεση με ό,τι συνέβη το 2000 και το 2004, η εξέλιξη της εκλογικής επιρροής των δύο μεγάλων κομμάτων εμφανίζεται εντυπωσιακά ανομοιογενής. Έτσι, π.χ. το ΠΑΣΟΚ αυξάνει τη δύναμή του σε 9 επαρχιακές εκλογικές περιφέρειες, όταν ταυτόχρονα σε άλλες 5 η δύναμή του μειώνεται πάνω από 4%. Και το αντίστοιχο ισχύει για τη Ν.Δ. (αύξηση σε 3 επαρχιακές εκλογικές περιφέρειες και μείωση πάνω από 4% σε άλλες 8). Το μόνο κοινό σημείο στην εξέλιξη της εκλογικής επιρροής των δύο μεγάλων κομμάτων είναι η ταυτόχρονη σημαντική μείωσή της (κατά κανόνα πάνω από 4% για το καθένα) στην περιφέρεια της πρωτεύουσας και στο πολεοδομικό συγκρότημα της Θεσσαλονίκης. «Σταθεροί» οι πάνω από 60 ετών. Οι ανακατατάξεις αυτές είναι άμεσα συναρτημένες και με τις σημαντικές διαφοροποιήσεις- σε σύγκριση με το 2004- που εμφανίζει η απήχηση των δύο μεγάλων κομμάτων στα επιμέρους κοινωνικά στρώματα. Οι μόνοι που έμειναν ανεπηρέαστοι και διαφοροποίησαν ελάχιστα την ψήφο τους είναι τα άτομα μεγάλης ηλικίας (65 ετών και άνω): η Ν.Δ. συγκέντρωσε το 51,3% (52,5% το 2004) και το ΠΑΣΟΚ το 38,2% (37,3% το 2004), γεγονός που αντανακλάται και στα αντίστοιχα ποσοστά μεταξύ των συνταξιούχων.

Στο Δημόσιο. Αντίθετα, στις ενεργές ομάδες του πληθυσμού οι ανακατατάξεις υπήρξαν σημαντικότατες. Το ΠΑΣΟΚ, έπειτα από πολλά χρόνια, ανέκαμψε και ισοψήφησε με τη Ν.Δ. στον αγροτικό πληθυσμό, αλλά ταυτόχρονα είδε την επιρροή του να συρρικνώνεται στον κατ΄ εξοχήν προνομιούχο γι΄ αυτό χώρο του ευρύτερου δημόσιου τομέα. Η επανίδρυση του κράτους φαίνεται να απέδωσε τα εκλογικά της αποτελέσματα, αφού η χαμηλόμισθοι του ευρύτερου δημόσιου τομέα είναι η μόνη κοινωνική κατηγορία όπου η Ν.Δ. αύξησε τη δύναμή της. Χωρίς φυσικά αυτό να μπορεί να αντισταθμίσει την εντυπωσιακή πτώση της (περίπου κατά 10%) στα δυναμικά και μορφωμένα στρώματα (ελεύθεροι επαγγελματίες και υψηλόμισθοι του ιδιωτικού τομέα), από την οποία, πάντως, το ΠΑΣΟΚ δεν αποκόμισε καμιά ωφέλεια.
Δεν πρόλαβαν να πείσουν τους αναποφάσιστους

Oι λεγόμενοι «αναποφάσιστοι» ψηφοφόροι- δηλαδή αυτοί που δεν έχουν αποφασίσει τι θα ψηφίσουν τη στιγμή της προκήρυξης των εκλογών- αποτελούν τον κατ΄ εξοχήν στόχο όλων των κομμάτων κατά τη διάρκεια της προεκλογικής εκστρατείας. Η κρίσιμη αυτή μερίδα συνήθως αντιπροσωπεύει περίπου το 15% του εκλογικού σώματος όταν η προκήρυξη των εκλογών έχει προετοιμαστεί και το διακύβευμά τους αποκρυσταλλωθεί. Η αιφνιδιαστική (αν και προσχεδιασμένη) προκήρυξη των πρόσφατων εκλογών ήταν επομένως φυσιολογικό να βρει έναν σχετικώς διευρυμένο αριθμό ταλαντευόμενων ψηφοφόρων. Και η συρρικνωμένη προεκλογική περίοδος (σε συνδυασμό με το σοκ που προκάλεσε η τραγωδία των πυρκαγιών) αποτυπώθηκε σε κομματικές εκλογές, ριζικά διαφορετικές από αυτές των «αποφασισμένων». Όπως προκύπτει από τις έρευνες που πραγματοποιήθηκαν έξω από τα εκλογικά τμήματα, στον χώρο των «αποφασισμένων» η Ν.Δ. διέθετε σαφές προβάδισμα (περίπου 5 ποσοστιαίες μονάδες) με βάση το οποίο εξάλλου αποφάσισε και τη διενέργεια των πρόωρων εκλογών. Ο χώρος όμως των αναποφάσιστων είχε σαφώς διαφορετικά χαρακτηριστικά- τα οποία και αποτυπώθηκαν στην τελική επιλογή ψήφου: 52% για τα τρία κόμματα της Αριστεράς (ΠΑΣΟΚ, ΚΚΕ, ΣΥΡΙΖΑ) και μόνον 37% για τη Δεξιά (Ν.Δ., ΛΑΟΣ).

Η αποτυχία επομένως του ΠΑΣΟΚ (και η αντίστοιχη επιτυχία του ΚΚΕ και του ΣΥΡΙΖΑ) εντοπίζεται ακριβώς στο περιορισμένο μερίδιο που κατόρθωσε να εξασφαλίσει από αυτούς τους ταλαντευόμενους ψηφοφόρους.

Συγκυριακοί. Ας σημειωθεί πάντως ότι και η σημερινή κατεύθυνσή τους προς τα δύο κόμματα της Αριστεράς δεν έχει, τουλάχιστον προς το παρόν, κανένα στοιχείο σταθερότητας. Τόσο για το ΚΚΕ, όσο και για τον ΣΥΡΙΖΑ, μόνο το 65% από αυτούς που τα ψήφισαν δηλώνουν πως αισθάνονται «κοντά» ή «πολύ κοντά» τους. Οι υπόλοιποι είναι αποστασιοποιημένοι ψηφοφόροι, που ψήφισαν κυρίως για να αποδοκιμάσουν τα δύο μεγάλα κόμματα.