Οι γοργόνες μαγεύουν το Μανχάταν

Ενώ έπλεε το 1493 γύρω από την Αϊτή, ο Χριστόφορος Κολόμβος λέει πως είδε τρεις γοργόνες, οι οποίες όμως απογοήτευσαν τους ναύτες του επειδή «δεν είναι ωραίες, όπως πιστεύεται, και έχουν ανδρικά πρόσωπα». Την εποχή εκείνη ουδείς είχε δώσει περισσότερη σημασία. Σήμερα όμως οι Νεοϋορκέζοι συρρέουν κατά χιλιάδες στο Μουσείο Φυσικής Ιστορίας για να δουν τις γοργόνες του Κολόμβου. Και κλείνουν από τώρα θέσεις για τη «Μικρή Γοργόνα», την παράσταση που ανεβαίνει στις αρχές του χρόνου στο Μπρόντγουεϊ.
Στο μουσείο της Σέντραλ Παρκ Ουέστ Άβενιου, ακριβώς μπροστά στο μεγάλο πάρκο, παιδιά και ενήλικοι συνωστίζονται για να δουν την έκθεση για τα «Μυθικά Πλάσματα», η οποία περιλαμβάνει όσες μαρτυρίες υπάρχουν για τις γοργόνες. Η ιστορία τους αρχίζει με τη Μάμι Ουάτα, τη «Μητέρα Νερό» της αφρικανικής κουλτούρας: το πνεύμα των θαλασσών που διαβεβαίωναν πως είχαν δει οι σκλάβοι που έφθαναν τον 16ο αιώνα διασχίζοντας τον Ατλαντικό Ωκεανό και στο οποίο απέδιδαν τεράστιες δυνάμεις. Μόλις έφθαναν στην ξηρά, οι σκλάβοι έφτιαχναν αγάλματα και κούκλες για τη Μάμι Ουάτα, αναπαριστώντας τη, σχεδόν πάντα, τυλιγμένη με γιγάντια φίδια. Αυτή είναι η πηγή της ιστορίας των γοργόνων στην αμερικανική ήπειρο.

TA NEA on line

Δείτε την έκθεση για τα Μυθικά Πλάσματα στο Αμερικανικό Μουσείο Φυσικής Ιστορίας εδώ.

Πράσινα μαλλιά. Ανάμεσα στους Αμερικανούς που διαβεβαίωναν ότι είχαν δει αυτό που κατέπληξε τον Κολόμβο είναι ο περιηγητής Τζον Σμιθ. Το 1614, ο Σμιθ περιέγραψε τις γοργόνες που είδε στον Ατλαντικό, λέγοντας ότι είχαν «καλοσχηματισμένα αυτιά και μακριά πράσινα μαλλιά» και συμφωνώντας ότι «δεν είναι καθόλου ελκυστικές», αντίθετα με όσα υποστηρίζονταν στην Ευρώπη. Μερικά χρόνια νωρίτερα, το 1608, ο Βρετανός εξερευνητής Χένρι Χάντσον, από τον οποίο πήρε το όνομά του ο κόλπος της Νέας Υόρκης, είχε σημειώσει στο ημερολόγιό του τη λεπτομερέστερη μέχρι σήμερα περιγραφή των κομψών πλασμάτων της αβύσσου: «Τα στήθη τους είναι σαν στήθη γυναίκας, το σώμα μεγάλο όπως το δικό μας, το δέρμα πολύ λευκό και τα μαλλιά μαύρα. Όταν καταδύθηκε είδαμε την ουρά και ήταν παρόμοια με την ουρά σκουμπριού». Με άλλα λόγια, ο Χάντσον δεν πίστευε τον Κολόμβο, επειδή οι γοργόνες που είδε αυτός ήταν πραγματικά θελκτικές.

Στο όραμα του Χάντσον χρωστάει πολλά η σκηνογραφία της «Μικρής Γοργόνας», της παράστασης της εταιρείας Ουόλτ Ντίσνεϊ που ανεβαίνει στις αρχές του νέου έτους στο Μπρόντγουεϊ και η οποία αναμένεται να σημειώσει μεγάλη επιτυχία. Με σκηνικό ένα μαγικό υποθαλάσσιο βασίλειο, η παράσταση αφηγείται την ιστορία μιας πανέμορφης νεαρής γοργόνας, της Άριελ, η οποία φιλοδοξεί να ζήσει στην ξηρά. Αλλά για να τα καταφέρει, πρέπει να τα βάλει με τον πατέρα της, τον Βασιλιά της Θάλασσας, να ξεφύγει από τους διαβόλους της αβύσσου που την καταδιώκουν και να πείσει έναν πρίγκιπα πως εκείνη είναι το κορίτσι με την τέλεια φωνή. Βασισμένο στον μύθο του Χανς Κρίστιαν Άντερσεν, το μιούζικαλ υπόσχεται εισπράξεις ρεκόρ και σε λίγους μήνες θα επιτρέπει σε όποιον βγαίνει από τις αίθουσες του Μουσείου Φυσικής Ιστορίας να προγραμματίσει μια νέα κατάδυση στον κόσμο των γοργόνων.


Στην ελληνική παράδοση

Σ την ελληνική λαϊκή παράδοση υπάρχουν πολλοί θρύλοι για γοργόνες. Ένας από τους πιο γνωστούς, θέλει τη Γοργόνα να είναι αδελφή του Μεγαλέξαντρου, την οποία καταράστηκε να γίνει μισή ψάρι, γιατί του ήπιε το αθάνατο νερό. Από τότε η Γοργόνα γυρνάει στα πέλαγα και τις θάλασσες και όταν συναντά κάποιο καράβι, ρωτάει τους ναυτικούς αν ζει ο βασιλιάς Αλέξανδρος.

Όσοι της απαντήσουν όχι, βλέπουν τη Γοργόνα να θυμώνει, να κλαίει και να τους βυθίζει το καράβι. Μα όσοι γνωρίζουν, της απαντούν πως ζει ο αδελφός της και τότε αυτή χαρούμενη τους αφήνει να φύγουν.


Με σάρκα και οστά

Ανάμεσα στους μύθους και τους θρύλους που παρουσιάζονται στις αίθουσες του μουσείου, υπάρχει χώρος και για την περιβόητη φάρσα του Μπάρνουμ, ιδρυτή του ομώνυμου τσίρκου.

Ήταν το 1842 και οι εφημερίδες του Μανχάταν ανακοίνωναν με έκτακτες εκδόσεις πως μια γοργόνα με σάρκα και οστά «πιάστηκε στα νησιά Φίτζι».

Ο Μπάρνουμ είχε καταφέρει να κλέψει, χάρη σ΄ έναν φίλο του, μια ψεύτικη γοργόνα από μουσείο της Βοστώνης και είχε μοιράσει 10.000 φυλλάδια με εικόνες ωραιότατων γυναικών-ψαριών, που βεβαίωνε ότι θα επεδείκνυε στο κοινό. Πολλοί πίστεψαν την απάτη και πλήρωσαν το εισιτήριο για να πάνε στο τσίρκο, πεπεισμένοι ότι θα έβλεπαν τη «γοργόνα των Φίτζι».

Μόλις όμως βρέθηκαν μπροστά στο μοναδικό δείγμα που ήταν εκτεθειμένο (φωτό), το μόνο που μπόρεσαν να εξακριβώσουν ήταν η «εξαιρετική ασχήμια» του, όπως γράφει ένας χρονογράφος της εποχής, επιβεβαιώνοντας την άποψη του Κολόμβου.