[ Πρόσωπα ] Το κακό μέσα μας

Καθένας μας είναι εξίσου ικανός για το καλό και για το κακό- υπό τις κατάλληλες συνθήκες, αμφότερες οι συμπεριφορές μπορούν να εκδηλωθούν από το ίδιο πρόσωπο, υποστηρίζει ο δρ. Φίλιπ Ζιμπάρντο.
Oδρ. Ζιμπάρντο είναι κοινωνικός ψυχολόγος και πρώην πρόεδρος της Αμερικανικής Ψυχολογικής Ένωσης.

Έγινε διάσημος σ΄ όλο τον κόσμο το 1971 με το Πείραμα της Φυλακής Στάνφορντ, δείχνοντας πώς η ανωνυμία, η ομοιομορφία και η πλήξη μπορούν να χρησιμοποιηθούν για να υποκινήσουν σαδιστικές συμπεριφορές σε κατά τα άλλα αξιοπρεπείς φοιτητές. Πρόσφατα ο 74χρονος πλέον δρ. Ζιμπάρντο εξέτασε τις πολιτικές αποφάσεις και τις ατομικές επιλογές που οδήγησαν στο σκάνδαλο των βασανισμών κρατουμένων στην ιρακινή φυλακή του Αμπού Γράιμπ. Το νέο βιβλίο του φέρει τον τίτλο «Η επίδραση του Εωσφόρου: Πώς καλοί άνθρωποι μετατρέπονται σε κακούς».

Το Πείραμα του Στάνφορντ, όπως το αφηγείται ο ίδιος στους «Νιου Γιορκ Τάιμς», είχε ως εξής: Το καλοκαίρι του 1971 στήθηκε μια ψεύτικη φυλακή στην πανεπιστημιούπολη του Στάνφορντ. Ο δρ. Ζιμπάρντο και οι συνεργάτες του πήραν 23 εθελοντές φοιτητές και τους χώρισαν τυχαία σε δύο ομάδες. Τους ζήτησαν να συμπεριφέρονται επί δύο εβδομάδες όπως θα συμπεριφέρονταν «φυλακισμένοι» και «δεσμοφύλακες». Τη δεύτερη ημέρα, οι κρατούμενοι εξεγέρθηκαν. Οι δεσμοφύλακες ρώτησαν τον δρα Ζιμπάρντο τι να κάνουν κι εκείνος τους απάντησε πως η φυλακή ήταν δική τους, προειδοποιώντας τους εναντίον της σωματικής βίας. Εκείνοι κατέφυγαν αμέσως σε ψυχολογικές τιμωρίες, ενώ υπήρξαν και επεισόδια σωματικής βίας. Τις επόμενες μέρες οι δεσμοφύλακες επέδειξαν ακόμη πιο σαδιστική συμπεριφορά, στερώντας από τους φυλακισμένους φαγητό, νερό και ύπνο, ρίχνοντας τις κουβέρτες τους στο χώμα, γυμνώνοντάς τους και σέρνοντάς τους στο προαύλιο. Οι δεσμοφύλακες έφτασαν να διατάξουν τους φυλακισμένους να προσποιηθούν σοδομισμό. «Γιατί; Επειδή έπλητταν. Η πλήξη», λέει ο δρ. Ζιμπάρντο, «είναι ένα ισχυρό κίνητρο για το κακό».

Αυτό που τον ενόχλησε ιδιαίτερα στο Αμπού Γράιμπ είναι ότι «το Πεντάγωνο έριξε όλη την ευθύνη σε ΄΄λίγα σάπια μήλα΄΄. Ήξερα από το πείραμά μας ότι, αν βάλεις καλά μήλα σε μια σάπια κατάσταση, θα πάρεις σάπια μήλα». Ο λοχίας Τσιπ Φρέντερικ, για παράδειγμα, που καταδικάστηκε σε κάθειρξη οκτώ ετών για το Αμπού Γράιμπ, δήλωσε πως «αυτό που έκανα ήταν λάθος και δεν καταλαβαίνω γιατί το έκανα». Ο Ζιμπάρντο πιστεύει ότι διεφθάρη από την κατάσταση στο Αμπού Γράιμπ. «Όταν η μονάδα του αποσπάστηκε στο Αμπού Γράιμπ, ο Φρέντερικ ήταν ακριβώς όπως ένας από τους ευγενικούς νέους μας στο Στάνφορντ. Τρεις μήνες αργότερα, ήταν ακριβώς όπως ένας από τους χειρότερους δεσμοφύλακές μας. Υπάρχουν στιγμές που οι εξωτερικές συνθήκες μας κατακυριεύουν και κάνουμε πράγματα που ποτέ δεν είχαμε σκεφτεί», λέει ο δρ. Ζιμπάρντο. «Πρέπει να παραδεχθούμε ότι έχουμε μέσα μας τις προϋποθέσεις για τη βία, ώστε να μπορέσουμε να τις αλλάξουμε».