Ο Έλληνας ζωγράφος που πρότειναν ο Ιονέσκο και ο Φουκό

Τη μάχη ανάμεσα στην αφαίρεση και την παραστατικότητα αντιπροσωπεύει το έργο του λιγότερο γνωστού στην Ελλάδα, αγαπημένου των διανοουμένων του Παρισιού, ζωγράφου Ντίκου Βυζάντιου
«Υπάρχουν καλλιτέχνες, ζωγράφοι που κατασκευάζουν. Υπάρχουν και αυτοί που γνωρίζουν… Ο Βυζάντιος ανήκει σε αυτούς που εκπλήσσουν, σε αυτούς που αντιλαμβάνονται», έγραφε ο-πατέρας του θεάτρου του παραλόγου- Ευγένιος Ιονέσκο για τον Ντίκο (Κωνσταντίνο) Βυζάντιο αρχές της δεκαετίας του ΄50. Για τον Έλληνα που επρόκειτο να εξελιχθεί στον αγαπημένο ζωγράφο των διανοουμένων του Παρισιού την ανήσυχη δεκαετία της αφαίρεσης, όταν πολλοί διακήρυσσαν τον θάνατο της ζωγραφικής.

Ο Κωνσταντίνος Βυζάντιος, απόγονος παλαιάς φαναριώτικης οικογένειας, πάλεψε επί μισό αιώνα με τη διαλεκτική της ζωγραφικής, ταλαντώθηκε με πάθος μεταξύ του σώματος, της παραστατικότητας και του πνεύματος και κατέληξε σε αυτό που προφητικά δηλώνει το όνομά του: μια παραστατικότητα «βυζαντινή» που έχει περάσει από τη δοκιμασία της αφαιρετικής σκέψης και ξαναδίνει στο σώμα της ζωγραφικής τα χαμένα δικαιώματά του σαν υλικό, χρώμα και κίνηση.

Ο πατέρας του γεννημένου το 1924 ζωγράφου Περικλής Βυζάντιος υπήρξε από τους γνωστότερους ζωγράφους και προοδευτικούς του καιρού του. Ο Ντίκος σπούδασε στην ΑΣΚΤ, στο εργαστήριο του Παρθένη και αμέσως μετά τον πόλεμο έφυγε στο Παρίσι, όπου έζησε το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του, εξέθεσε, τιμήθηκε και συμμετείχε ενεργά στις καλλιτεχνικές ζυμώσεις.

Ένα από τα πλεονεκτήματα της μονογραφίας

ΙΝFΟ

Ο 28ος τόμος της σειράς Σύγχρονοι Έλληνες Ζωγράγοι, «Κωνσταντίνος Βυζάντιος», κυκλοφορεί αύριο στην τιμή των 6,5 ευρώ.

για τον Ντίκο Βυζάντιο που συνέγραψε ο Γάλλος κριτικός της τέχνης Ζεράρ Γκασιό Ταλαμπό, διευθυντής σειρών του εκδοτικού οίκου Ηachette και υπέρμαχος του νεορεαλισμού, είναι ότι παραθέτει σημαντικά κείμενα που έγραψαν για τον Βυζάντιο οι Ευγένιος Ιονέσκο, Μισέλ Φουκό, Ζαν Λαβέλ, Ζαν Πολ Αρόν. Παραλλήλως γνωρίζουμε τον Βυζάντιο από την εξαιρετική φωτογραφική απόδοση των έργων του, αλλά και από σκέψεις του ίδιου: «Ζούσαμε τότε χωρίς το άγχος του αύριο. Ο φίλος μου ο Τζακομέτι δεν είχε τρεχούμενο νερό, πλενόταν στην αυλή».

Η ζωγραφική του Ντίκου Βυζάντιου προκάλεσε την προσοχή στο Παρίσι, από την πρώτη ατομική του έκθεση το 1951. Ο ίδιος όμως απουσίαζε από την πρώτη ατομική του έκθεση στην Αθήνα το 1955, γιατί ως ανυπότακτος δεν είχε διαβατήριο. «Επιστρέφω όπως θα επέστρεφα σε μια πηγή. Πίνω από την πηγή και ξαναγυρίζω στη δουλειά», σημείωσε ο Βυζάντιος για την επιστροφή του έπειτα από δέκα χρόνια «εξορίας», το καλοκαίρι του 1 956 στην Ύ δρα.

Το φως της Ύδρας που εισέβαλε στους πίνακές του ήταν το κλειδί για το πέρασμα του «φανατικού ζωγράφου» στην αφηρημένη τέχνη. «Γεννηθήτω φως, λέει ο ζωγράφος και το φως αναβλύζει», γράφει ο Ευγένιος Ιονέσκο προλογίζοντας μια έκθεσή του. «Το φως είναι σχήμα, είναι ζωή και φθείρεται, είναι φωτιά και πεθαίνει την ίδια στιγμή που ζει. Ή, μάλλον, ζει μόνο στο περιθώριο του θανάτου, του χάους, γεννιέται μ΄ αυτό, του αντιστέκεται, είναι έτοιμο να ενταχθεί και πάλι σ΄ αυτό».

«Η ζωγραφική είναι ένα είδος Πυθίας. Συχνά προλέγει αυτά που συμβαίνουν», είχε πει ο Βυζάντιος και επί έξι χρόνια σχεδίαζε αποκλειστικά με μολύβι και κάρβουνο περαστικούς- αχνές μορφές που διασταυρώνονται στους δρόμους και μέσα στην απομόνωσή τους καταντούν αντικείμενα- προλέγοντας το 1972 την αποξένωση.

Αυτή η δουλειά ενέπνευσε στον Μισέλ Φουκό ένα μνημειώδες κείμενο για τη διαμάχη ανάμεσα στο σχέδιο- γραμμή και στο σχέδιο- σημείο, ανάμεσα στη φρενίτιδα και την αυτοσυγκράτηση. «Κάθε σημείο πρέπει να τοποθετηθεί σαν να ήταν το τελευταίο… Και όμως, δεν μπορεί να είναι το τελευταίο παρά μόνο για μια στιγμή».


Το αίνιγμα της Σφίγγας

Ο Ντίκος Βυζάντιος, ως φανατικός της ζωγραφικής, μετά την αφαίρεση σύντομα επέστρεψε στην παράσταση της νέας πραγματικότητας δίνοντας το προβάδισμα στη γραμμή, το σχέδιο, την επιστροφή στα πράγματα, για «να αποκαταστήσει τη χαμένη αξιοπρέπεια των πράσων και των κουνουπιδιών, χωρίς περιστροφές και υπεκφυγές, χωρίς τις υποκρισίες και τους ελιγμούς», όπως υπογραμμίζει ο καθηγητής Κοινωνιολογίας Ζαν Πολ Αρόν. «Για τον εξόριστο άνθρωπο», σύμφωνα με τον ιστορικό της τέχνης Ντένη Ζαχαρόπουλο, «αυτή η ζωγραφική συνιστά για τον Βυζάντιο πύρρειο νίκη ή δοξαστική ήττα, όπου τίθεται διαρκώς το αίνιγμα της Σφίγγας για τα όρια και τη σημασία της απεικόνισης. Χωρίς αυτήν υπάρχει το χάος. Με αυτήν, η υποδούλωση του ανθρώπου στη φαινομενικότητα, στην εικόνα».