[ ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ ] Η νέα ορατότητα

Τα τελευταία χρόνια καταγράφεται, κυρίως στο εξωτερικό, μια νέα μορφή δημοσιογραφίας, αυτή της «δημοσιογραφίας των πολιτών» ή «citizen journalism» όπου απλοί πολίτες καταγράφουν με τα μέσα (π.χ.,

βιντεοκάμερα, κινητό τηλέφωνο κ.τ.λ.) που έχουν συμβάντα και τα προβάλλουν, τις περισσότερες φορές, στο Διαδίκτυο. Οι καταγραφές των επιθέσεων στους Δίδυμους Πύργους, το τσουνάμι, αλλά ακόμη και οι φωτογραφίες και τα βίντεο στις αμερικανικές φυλακές στο Ιράκ είναι από τα πιο γνωστά περιστατικά έως τις μικρές ταινίες που έχουμε δει κατά καιρούς όπου κάποιοι κάνουν πλάκα σε κάποιους άλλους και κάποιοι τρίτοι την καταγράφουν. Στο εξωτερικό έχει αρχίσει η εν λόγω πρακτική να θεωρείται μια σημαντική νέα εξέλιξη στο πεδίο της ενημέρωσης και στην Ελλάδα πρόσφατα γράφηκαν άρθρα (π.χ. «Η Καθημερινή» 4/2/2007). Όμως, στην εποχή που «κάθε πολίτης μπορεί να γίνει ρεπόρτερ», πέρα από τον ενθουσιασμό για τις καινοτομίες υπάρχει και μια άλλη διάσταση σε αυτό το νέο φαινόμενο. Από μια πρώτη καταγραφή στο φαινόμενο του «ρεπόρτερ πολίτη» θα μπορούσε να πει κανείς ότι χάρη στις δυνατότητες που προσφέρουν τα νέα μέσα ουδείς μπορεί να κρύψει κάτι, αφού αργά ή γρήγορα όλα θα έλθουν στο φως της δημοσιότητας. Γεγονός είναι ότι, όπως έχει υποστηρίξει ο Τζον Τόμσον, σε αυτόν τον νέο κόσμο της διαμεσολαβημένης ορατότητας οι περισσότερες δράσεις και γεγονότα καθίστανται ορατά.

Στην πράξη οι πολιτικοί, οι παλαιοί κι ακόμα περισσότερο οι νέοι, γνωρίζουν καλά ότι στην εποχή των νέων τεχνολογιών τα μέσα επικοινωνίας δεν είναι μόνο συσκευές που διαβιβάζουν πληροφορίες από το ένα άτομο στο άλλο, αλλά αποτελούν και μηχανισμούς επιτήρησης που εξελίσσονται διαρκώς και γίνονται διαθέσιμοι σε μια ολοένα και ευρύτερη κλίμακα. Έτσι, τα νέα μέσα καθιστούν όλο και δυσκολότερο η παρασκηνιακή συμπεριφορά να παραμένει στο «μυστικοπαθές παρασκήνιο». Κι αυτό δεν αφορά μόνον τους πολιτικούς, τους δημόσιους αξιωματούχους και τις δημοσιότητες, αλλά επεκτείνεται πλέον σε σχεδόν όλους τους πολίτες. Οι διαρκώς εξελισσόμενες τεχνολογίες, όπως αυτές που σχετίζονται με τη μυστική ηχογράφηση συζητήσεων, τη φωτογράφιση από μακρινές ή κοντινές αποστάσεις, την υποκλοπή τηλεφωνικών συνδιαλέξεων και τον εντοπισμό και την καταγραφή ηλεκτρονικών μορφών επικοινωνίας που είναι ψηφιακά κωδικοποιημένες, παρέχουν ένα σύνολο εξαιρετικά

ΧΑΡΗ ΣΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΗ

των νέων και πολλαπλών μορφών της διαμεσολαβημένης επικοινωνίας, το επικοινωνιακό περιβάλλον καθίσταται πιο έντονο, πιο εκτενές, λιγότερο ελέγξιμο και ηθικό

αποτελεσματικών μηχανισμών, που είναι δυνατό να χρησιμοποιηθούν για να κάνουμε ο ένας τη ζωή δύσκολη στον άλλον, αλλά κι ακόμη χειρότερα, όλα να γίνονται στο παρασκήνιο, ακόμη κι από ανθρώπους που δεν έχουν ανάγκη να κρύψουν κάτι. Πόσες φορές άλλωστε απλοί άνθρωποι δεν έχουν πει: «άσ΄ τα, δεν θα τα πούμε στο τηλέφωνο, αλλά από κοντά», λες και είναι πολιτικά πρόσωπα.

Oι νέες τεχνολογίες, υποστηρίζει ο Τόμσoν, δημιούργησαν νέα και πιο αποτελεσματικά μέσα «ωτακούασης». Έτσι, συζητήσεις ή επαφές που οι μετέχοντες σε αυτές πιστεύουν ότι είναι ιδιωτικές μπορεί να καταγραφούν με κρυφά μέσα και στη συνέχεια να καταστούν διαθέσιμες σε πολλές χιλιάδες ή εκατομμύρια άλλους χάρη στα νέα και παλαιά μέσα ενημέρωσης. Λόγια ή πράξεις που ανήκουν στο πλαίσιο της ιδιωτικής επικοινωνίας ή συμπεριφοράς μπορεί απροσδόκητα να αποκτήσουν δημόσιο χαρακτήρα, να γίνουν ορατά με τρόπους που είναι ασφαλώς απροσδόκητοι, ενδεχομένως ενοχλητικοί και ίσως ιδιαίτερα ενοχοποιητικοί.

Με άλλα λόγια, η ανάγκη για ορατότητα, που στην εποχή της εικόνας δεν αναζητούν μόνον οι πολιτικοί, δημιουργεί τις κατάλληλες συνθήκες που αυξάνουν τις πιθανότητες να προκύψει κάτι. Έτσι σήμερα ζούμε στην εποχή μιας όχι απλώς νέας, αλλά και συνάμα έντονης ορατότητας. Χάρη στην ανάπτυξη των νέων και πολλαπλών μορφών της διαμεσολαβημένης επικοινωνίας, το επικοινωνιακό περιβάλλον καθίσταται πιο έντονο, πιο εκτενές, λιγότερο ελέγξιμο και ηθικό σε σχέση με το παρελθόν. Κι αυτό γιατί, πρώτον, η ποσότητα της ροής των πληροφοριών είναι κατά πολύ μεγαλύτερη σε σχέση με το παρελθόν. Δεύτερον, ο αριθμός των ατόμων που χρησιμοποιεί πλέον τα μέσα επικοινωνίας έχει αυξηθεί σημαντικά. Και, τρίτον, καθώς το περιβάλλον πληροφοριών είναι λιγότερο ελέγξιμο σε σχέση με το παρελθόν, ο ιδιωτικός χώρος χάνει την ιδιωτικότητά του.

Από την άλλη πλευρά, ο δημόσιος χώρος έχει καταστεί ένα σύνθετο πεδίο ροής των πληροφοριών όπου οι λέξεις, οι εικόνες και το συμβολικό περιεχόμενο ανταγωνίζονται για την προσοχή του κοινού αφού τα άτομα και οι οργανώσεις επιδιώκουν να γίνουν ορατές και ακουστές (ή για να κάνουν άλλες να δουν και να ακουστούν). Έτσι σε μια εποχή όπου οι προσπάθειες για ορατότητα έχουν αποκτήσει όλο και μεγαλύτερη σημασία δημιουργείται μια νέα συνθήκη όπου σταδιακά τροποποιείται το νόημα της «ενημέρωσης» δημιουργώντας κατηγορίες ενημέρωσης ή πληροφοριών, το σύνολο των οποίων θα μπορούσε να αποκληθεί παρασκηνιακή πληροφόρηση που είναι συχνά αποσπασματική και επιφανειακή ενημέρωση, ενημέρωση δηλαδή που δημιουργεί την ψευδαίσθηση γνώσης για κάτι, ενώ στην πράξη απομακρύνει από τη γνώση.

Ο Στέλιος Παπαθανασόπουλος είναι καθηγητής στο Τμήμα Επικοινωνίας και ΜΜΕ του Πανεπιστημίου Αθηνών.