ΕΠΙΣΤΗΜΗ

«Χωματερή» σε τροχιά

Τα σκουπίδια στο Διάστημα προβληματίζουν τους επιστήμονες εδώ και δεκαετίες. Ένα μόλις μικρό θραύσμα είναι αρκετό για να διαλύσει ένα μεγάλο διαστημόπλοιο σε εκατοντάδες κομμάτια και να ξεκινήσει μία αλυσίδα συγκρούσεων που θα συνεχιστεί επί αιώνες προκαλώντας χάος.

Την τελευταία δεκαετία, ο κίνδυνος αυξάνεται, καθώς τα σκουπίδια γίνονται ολοένα και περισσότερα. Στις αρχές του χρόνου, η επίσημη καταμέτρηση των αντικειμένων που είναι αρκετά μεγάλα ώστε να μπορούν να καταγραφούν, δηλαδή μεγαλύτερα από 10 εκατοστά, έφτασαν τις 10.000. Ανάμεσά τους βρίσκονται χαλασμένοι δορυφόροι, κομμάτια από πυραύλους, μία φωτογραφική μηχανή, ένα σφυρί και άπειρα κομμάτια που διασκορπίστηκαν από τυχαίες ή προγραμματισμένες εκρήξεις.

Μεγάλη απειλή. Καθώς αυξάνονται τα σκουπίδια που βρίσκονται σε τροχιά γύρω από τη Γη, μεγαλώνει και ο κίνδυνος για τα διαστημικά οχήματα. Σε μία περίοδο 8 χρόνων στο Διάστημα, οι ηλιακοί πίνακες του τηλεσκοπίου Χαμπλ χτυπήθηκαν τουλάχιστον 725.000

φορές. Πέντε χιλιάδες από τις συγκρούσεις δημιούργησαν κρατήρες και τρύπες που φαίνονται με γυμνό μάτι.

Η καταστροφή ενός δορυφόρου από τους Κινέζους πριν από ένα μήνα διόγκωσε το πρόβλημα, καθώς πρόσθεσε στο Διάστημα εκατοντάδες νέα μεγάλα θραύσματα. Οι ειδικοί φοβούνται πως η πρώτη σύγκρουση θα συμβεί νωρίτερα από ό,τι περίμεναν. Αν η πρόβλεψή τους είναι σωστή, δεν θα κινδυνεύσουν μόνο δορυφόροι αξίας δισεκατομμυρίων, αλλά θα απειληθούν τα μελλοντικά σχέδια της ανθρωπότητας για το Διάστημα. Το χειρότερο περιστατικό. Τα κομμάτια του κινεζικού δορυφόρου, που έχουν μπει σε τροχιά γύρω από τη Γη, θα πλησιάσουν σύντομα τα χίλια- διαμέτρου τουλάχιστον 10 εκατοστών και εκατομμύρια μικρότερα. Διαστημικές φωτογραφικές μηχανές και ραντάρ τα παρακολουθούν στενά. Πρόκειται για το χειρότερο συμβάν στην ιστορία του Διαστήματος. Ο κινεζικός δορυφόρος χτυπήθηκε σε ύψος 850 χιλιομέτρων. Αυτό σημαίνει πως τα θραύσματα από τη σύγκρουση θα παραμείνουν σε τροχιά δεκάδες, χιλιάδες, ακόμα και εκατομμύρια χρόνια. Οι Κινέζοι ίσως επέλεξαν αυτόν τον δορυφόρο ώστε να μην προκληθεί κίνδυνος για τον Διεθνή Διαστημικό Σταθμό που περιστρέφεται γύρω από τη Γη σε ύψος 350 χιλιομέτρων. Πάντως, κανείς δεν μπορεί να ξέρει πότε θα συμβεί το μοιραίο. Μπορεί φέτος, μπορεί σε 10 χρόνια. «Είναι πάντως αναπόφευκτο», λέει ο Νίκολας Τζόνσον, ειδικός της ΝΑSΑ στα διαστημικά σκουπίδια. «Κάποιο θραύσμα θα πέσει πάνω σε έναν παλιό πύραυλο και θα δημιουργήσει περισσότερα σκουπίδια».

Περισυλλογή, αλλά πώς; Λύση για το πρόβλημα των διαστημικών σκουπιδιών υπάρχει μόνο στα χαρτιά προς το παρόν. Οι επιστήμονες έχουν σκεφθεί διάφορους τρόπους περισυλλογής τους, αλλά είναι ακόμα οικονομικά ασύμφορες ή τεχνολογικά ανέφικτες ιδέες. Θα μπορούσαν, για παράδειγμα, να τα μαζέψουν ρομπότ ή να τα καταστρέψουν ακτίνες λέιζερ από τη Γη. Πάντως, αν δεν γίνει κάτι, ενδεχομένως να τεθεί σε κίνδυνο οποιοδήποτε μελλοντικό σχέδιο εξερεύνησης ή εποίκησης του Διαστήματος.


Αγνοούσαν τις προειδοποιήσεις οι υπερδυνάμεις

ΟΙ ΠΡΟΕΙΔΟΠΟΙΗΣΕΙΣ των ειδικών ξεκίνησαν το 1978 έπειτα από δημοσίευση μιας επιστημονικής εργασίας. Στη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου, η Μόσχα και η Ουάσιγκτον αγνόησαν τον κίνδυνο και από το 1968 έως το 1986 επιχείρησαν περισσότερα από 20 τεστ αντιδορυφορικών όπλων που γέμισαν σκουπίδια το Διάστημα. Ο αριθμός τους αυξήθηκε καθώς περισσότερες χώρες εκτόξευσαν πυραύλους και δορυφόρους. Το 1995, όταν ξεπέρασαν τα 8.000 κομμάτια, η Εθνική Ακαδημία Επιστημών των ΗΠΑ προειδοποίησε πως σε κάποιες τροχιές παρατηρείται πλέον κυκλοφοριακή συμφόρηση, που μπορεί να προκαλέσει αλυσιδωτές συγκρούσεις. Ένα χρόνο αργότερα, εξερράγη η δεξαμενή καυσίμων ενός παλιού πυραύλου σπάζοντας το όχημα σε 713 κομμάτια. Το 2005 ένα κομμάτι κινεζικού δορυφόρου συγκρούστηκε με αμερικανικό πύραυλο που βρίσκεται στο Διάστημα 31 χρόνια.


Ένας ωκεανός γεννιέται στην Αφρική

Οι ήπειροι διαχωρίζονται στα δύο. Σε μια απέραντη κοιλάδα της Αιθιοπίας η βίαιη κίνηση των λιθοσφαιρικών πλακών αφήνει τα σημάδια της στο έδαφος. Ένα τεράστιο σχίσμα δημιουργείται και καθώς μεγαλώνει με γρήγορο ρυθμό, οι επιστήμονες δεν αποκλείουν να οδηγήσει ύστερα από τουλάχιστον ένα εκατομμύριο χρόνια στη δημιουργία ενός καινούργιου ωκεανού. Το πιο σημαντικό όμως είναι ότι για πρώτη φορά οι επιστήμονες γίνονται μάρτυρες του τρόπου που κινούνται δύο ήπειροι.

Κάτω από την απέραντη κοιλάδα της Βόρειας Αιθιοπίας συναντώνται δυο τεράστια τμήματα του ηπειρωτικού φλοιού. Η αφρικανική και η αραβική λιθοσφαιρική πλάκα. Καθώς αποχωρίζονται η μια από την άλλη, δημιουργούν στο έδαφος της περιοχής ένα μεγάλο ρήγμα. Η κίνηση αυτή των πλακών γίνεται συνήθως με πιο αργό ρυθμό. Η ταχύτητα της κίνησής τους δεν ξεπερνά κανονικά την ταχύτητα με την οποία αναπτύσσονται τα ανθρώπινα νύχια και η οποία είναι περίπου 1,6 εκατοστά τον χρόνο. Όμως η συσσωρευμένη πίεση μέσα στον φλοιό της Γης μπορεί ξαφνικά να προκαλέσει τεράστια σεισμική δραστηριότητα, όπως εκείνη που συνέβη τον Σεπτέμβριο του 2005.

8 μέτρα σε μια νύχτα. Εκείνο τον μήνα, εκατοντάδες βαθιές ρωγμές εμφανίστηκαν σε μόλις λίγες εβδομάδες και τμήματα του εδάφους αποχωρίστηκαν μεταξύ τους σε απόσταση 8 μέτρων, μέσα σε μία μόλις νύχτα. Υπολογίζεται ότι περισσότερο από δύο δισεκατομμύρια κυβικά μέτρα από αναδυόμενο μάγμα και ρευστοποιημένα πετρώματα εισχώρησαν στο μεγάλο σχίσμα ανάμεσα στην αφρικανική και την αραβική πλάκα, αναγκάζοντάς τες να απομακρυνθούν ακόμη περισσότερο μεταξύ τους.

Το μόνο μέρος. Ο δρ Τιμ Ράιτ, που είναι γεωφυσικός στο Πανεπιστήμιο του Leeds στην Αγγλία, είναι επικεφαλής διεθνούς ομάδας 28 επιστημόνων που έχουν επισκεφθεί την ερημική κοιλάδα Αφάρ στην Αιθιοπία για να μελετήσουν την τεράστια σεισμική δραστηριότητα. Έχοντας εξασφαλίσει το ποσό των 2,5 εκατ. δολαρίων από το Συμβούλιο για την Έρευνα του Φυσικού Περιβάλλοντος (ΝΕRC), η ομάδα του Ράιτ είχε τη μοναδική ευκαιρία να παρατηρήσει από πρώτο χέρι την τεκτονική κίνηση των πλακών. Το πώς δηλαδή σχηματίζονται και κινούνται οι ήπειροι. «Το μεγαλύτερο μέρος της δραστηριότητας αυτής ανάμεσα στα τμήματα του ηπειρωτικού φλοιού λαμβάνει χώρα βαθιά κάτω από τη θάλασσα στις μεσοωκεάνιες ράχες. Η Αιθιοπία είναι το μόνο μέρος στον πλανήτη όπου μπορούμε να δούμε μια ήπειρο να διαχωρίζεται πάνω στην ξηρά». Δορυφορικές φωτογραφίες. Ο δρ Ράιτ και οι συνεργάτες του θα χρησιμοποιήσουν τώρα τεχνικές δορυφορικής τηλεπισκόπησης για να διαπιστώσουν σε τι βαθμό έχει παραμορφωθεί το έδαφος. Με απλά λόγια, η τεχνική αυτή στηρίζεται στη λήψη των δύο διαφορετικών εικόνων από δορυφόρους. Μία πριν από το συμβάν και μία μετά. Καθώς ο δορυφόρος περιφέρεται σε σταθερή τροχιά πάνω από τη Γη, μετρά ακριβώς την απόσταση που μεσολαβεί ανάμεσα σε αυτόν και το έδαφος. Όταν προκληθεί μια τεράστια ρωγμή στο έδαφος ή αν αυτό ανυψωθεί ή καθιζάνει τότε η υψομετρική διαφορά καταγράφεται από τον δορυφόρο όταν αυτός ξαναπεράσει πάνω από το ίδιο σημείο.

Υπολογιστικό μοντέλο. Η ομάδα του Άγγλου επιστήμονα περιλαμβάνει ειδικούς από τα Πανεπιστήμια της Οξφόρδης, του Κέμπριτζ, του Μπρίστολ, του Εδιμβούργου καθώς και από τις ΗΠΑ, τη Νέα Ζηλανδία, τη Γαλλία και την Αιθιοπία. Οι επιστήμονες θα χρησιμοποιήσουν επίσης σεισμόμετρα και άλλες γεωφυσικές και γεωχημικές τεχνικές για να προσδιορίσουν τη χημική σύσταση των πετρωμάτων και του μάγματος κάτω από την επιφάνεια του εδάφους και να παρατηρήσουν την κίνηση του φλοιού. Ταυτόχρονα θα χρησιμοποιήσουν δεδομένα για να δημιουργήσουν ένα τρισδιάστατο υπολογιστικό μοντέλο που θα αναπαριστά τον τρόπο που το μάγμα κινείται μέσα από τον φλοιό της Γης για να σχηματίσει ή να διαχωρίσει ηπείρους.

Νησί το Κέρας. Καθώς οι πλευρές του μεγάλου ρήγματος στην Αιθιοπία απομακρύνονται μεταξύ τους, το κενό μεταξύ τους αναπληρώνεται από λειωμένα πετρώματα τα οποία στη συνέχεια ψύχονται για να δημιουργήσουν καινούργιο έδαφος. «Είναι συναρπαστικό το γεγονός ότι βλέπουμε τη γέννηση ενός καινούργιου ωκεανού», λέει ο δρ Τ. Ράιτ. «Σε γεωλογική κλίμακα, το ένα εκατομμύριο χρόνια είναι πολύ μικρό χρονικό διάστημα. Δεν ξέρουμε βέβαια ακριβώς τι πρόκειται να συμβεί, αλλά πιστεύουμε ότι τμήματα της Βόρειας Αιθιοπίας και της Ερυθραίας θα μετατραπούν σε νησί προτού ένα πολύ μεγαλύτερο μέρος της ξηράς, το Κέρας της Αφρικής, αποχωριστεί από την υπόλοιπη ήπειρο.


Το πιο ζεστό μέρος της Γης

Η ΕΡΗΜΙΚΗ κοιλάδα Αφάρ της Αιθιοπίας είναι ένας άγονος, αφιλόξενος αλλά πανέμορφος τόπος. Η Αφδερά, μια από τις πόλεις της ευρύτερης περιοχής, είναι ίσως το πιο ζεστό μέρος του πλανήτη, καθώς οι θερμοκρασίες στη διάρκεια των θερινών μηνών μπορεί να αγγίζουν τους 65 βαθμούς Κελσίου. Η διεθνής ομάδα των επιστημόνων με επικεφαλής τον δρα Τιμ Ράιτ, θα εργαστούν τον χειμώνα που ο υδράργυρος πέφτει στους 45 βαθμούς Κελσίου.