[ ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ ] Οι «εξόφθαλμοι»

O αγώνας για την απόσπαση της προσοχής έχει ξεπεράσει κάθε προηγούμενο. Απεγνωσμένα, σπασμωδικά, όλο και περισσότεροι πασχίζουν να προσελκύσουν ένα βλέμμα πάνω τους. Ο πολιτικός χειρονομεί προς τον ψηφοφόρο, ο δάσκαλος προς τον μαθητή, ο διαφημιστής προς τον καταναλωτή. Ο καθένας τους κι ένας performer που αγωνιά για την αντοχή του ακροατηρίου του που συνεχώς λιγοστεύει.

Είναι τόσα πολλά τα ερεθίσματα γύρω, που αναπόφευκτα το μάτι κυρίως (αλλά και το αυτί) δεν μπορεί παρά να λειτουργεί περιφερικά και βεβιασμένα. Καθώς ο ανταγωνισμός ανάμεσα στους διεκδικητές της προσοχής εντείνεται, η ίδια η ικανότητα για συγκέντρωση μειώνεται. Προσωρινά, βέβαια, μερικοί από τους «εμπόρους εντυπώσεων» θα έχουν περισσότερα κέρδη από τους υπολοίπους. Πολύ σύντομα όμως άλλοι πιο επιδέξιοι ή τυχεροί θα αντλήσουν μεγαλύτερα οφέλη τα οποία στη συνέχεια θα τα χάσουν από κάποιους άλλους κ.ο.κ. Το αποτέλεσμα είναι να κλονίζεται η αυτοπεποίθηση τόσο του πομπού όσο και του δέκτη. Δεν είναι πια καθόλου σίγουρος ο πολιτικός, ο διαφημιστής, ο τηλεπαρουσιαστής για το αν η ομιλία και η παρουσία του έλκουν αρκετά, όπως δεν είναι σίγουρος και ο θεατής αν αξίζει να διαθέσει τον χρόνο του σε κάποιους που ολοφάνερα αμφιβάλλουν για τον εαυτό τους. Γιατί πράγματι αμφιβάλλουν πολύ. Διαφορετικά δεν θα μόρφαζαν έτσι, δεν θα ΄κανε τέτοιες κωλοτούμπες η γλώσσα τους. Όσο περισσότερο ο άνθρωπος-επί-σκηνής δείχνει να καταπονείται, τόσο λιγότερη εμπιστοσύνη του παραχωρεί η πλατεία. Είναι σαν να βγαίνει ο ηθοποιός έξω από τον ρόλο του. Έχει τόση ανάγκη να ξέρει αν γίνει αποδεκτός, που δεν κρατιέται και με όλες τις κινήσεις και τις γκριμάτσες του φωνάζει: «δέστε με!». Αυτό μόνο. Να δουν οι θεατές ότι στέκεται

ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΠΙΑ ΚΑΘΟΛΟΥ

σίγουρος ο πολιτικός, ο διαφημιστής, ο τηλεπαρουσιαστής για το αν η ομιλία και η παρουσία του έλκουν αρκετά

ακόμη πάνω στη σκηνή, ότι δεν τον έχει φάει το σκοτάδι.

Δεν σας θυμίζει αυτό μια φάση της ζωής που νομίζουμε πάντα πως είναι μόνο αρχική; Αλήθεια, τι άλλο κάνει το νήπιο από το να ζητάει να το «κοιτάζουν». Τίποτε άλλο εκτός απ΄ αυτό. Όπως παρατήρησε κάποτε ο L. Μamford, αυτή η έκκληση: «κοίτα με!» που απευθύνει το μωρό προηγείται εκείνης που συνοψίζεται σ΄ ένα «κοίτα ποιος είμαι» και κατόπιν στο «κοίτα τι κάνω». Η πρώτη ανάγκη είναι να αναγνωριστεί, να πιστοποιηθεί η ύπαρξη κι αυτήν την πιστοποίηση την παρέχει το βλέμμα. Φυσιολογικά θα έρθει μετά και το αίτημα να προσέξουν οι άλλοι το ποιος είμαι και τι έχω πράξει. Τότε αντί για μένα θα αναλάβουν να μιλήσουν τα πεπραγμένα μου. Να όμως που σήμερα το στάδιο αυτό μοιάζει πολύ μακρινό! Ποιος μπορεί να περιμένει μέχρι να φανεί αν οι άλλοι τον βρίσκουν συμπαθητικό, ενδιαφέροντα, ικανό; Είναι τόσο αβέβαιη η προοπτική αυτή που ο performer βιάζεται να εξασφαλίσει από τώρα την αποδοχή. Για να το πετύχει πρέπει η αμφίεση και η μάσκα του να είναι πολύ χτυπητές, να «βγάζουν μάτι». Αλλά και οι ανταγωνιστές το ίδιο κάνουν. Πλήθος οι μουτσούνες βαμμένες με χρώματα που θα έκαναν τα μικρά παιδιά να γουρλώνουν τα μάτια, να χτυπάνε παλαμάκια ή να μένουν αποσβολωμένα.

Φθάσαμε λοιπόν στο σημείο νήπια να απευθύνονται σε νήπια. Ισχύει ένα άγραφο συμβόλαιο στις σύγχρονες κοινωνίες που αφορά τον χειρισμό του εξόφθαλμου. Οι έμποροι κάθε λογής καλούν τους καταναλωτές να συμφωνήσουν σ΄ έναν αμοιβαίο παλιμπαιδισμό. Εμείς (οι έμποροι) θα παρουσιάζουμε τον κόσμο όσο πιο φαντασμαγορικό και παρδαλό γίνεται. Εσείς (οι καταναλωτές) θα υποδυθείτε τα μικρά παιδιά που χαζεύουν το θέαμα. Έτσι θα ξαναγίνουμε όλοι μικροί, μαγεμένοι, έχοντας ξεχάσει ότι για να φερόμαστε μ΄ αυτόν τον τρόπο, σαν παιδιά, πρέπει να είμαστε διαρκώς μεγάλοι και να δουλεύουμε ακατάπαυστα για να πληρώνουμε το θέαμα. Στην πραγματικότητα όμως, ούτε τα παιδιά αντιλαμβάνονται έτσι τον κόσμο. Γιατί αυτά λίγο μετά την παράσταση αρχίζουν να ρωτάνε και ζητάνε να μάθουν το τι και το πώς. Πράγμα που οι εξόφθαλμοι ενήλικοι το αποφεύγουν όπως ο Διάβολος το λιβάνι.

Ο Βασίλης Καραποστόλης είναι καθηγητής Πολιτισμού και Επικοινωνίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών