Έσπασε τον κώδικα της Στάζι

Δεκαεπτά χρόνια μετά το άνοιγμα των αρχείων της Στάζι, η Κρίστι Μακράκη,
μια Ελληνίδα ιστορικός της επιστήμης, καταφέρνει να σπάσει τη μυστική φόρμουλα
κρυπτογράφησης της αλληλογραφίας των κατασκόπων της Ανατολικής Γερμανίας.

Ήταν το 1991 όταν η δρ Κρίστι Μακράκη επισκέφθηκε τα αρχεία της Στάζι για να βρει στοιχεία σχετικά με τη μέθοδο κρυπτογράφησης των αναφορών των κατασκόπων της Ανατολικής Γερμανίας. Πριν από λίγες ημέρες κατάφερε τελικά να αναλύσει τη μυστική χημική φόρμουλα

Ιανουάριος 1973. Ο Γκίντερ Γκιγιόμ, το δεξί χέρι του καγκελαρίου της Δυτικής
Γερμανίας Βίλι Μπραντ, έχει τελειώσει τη συγγραφή άλλης μιας «αόρατης»
επιστολής και τοποθετεί τις λευκές κόλλες χαρτιού μέσα σε έναν φάκελο όπου
αναγράφεται η διεύθυνση ενός παραλήπτη κάπου στο Δυτικό Βερολίνο. Από εκεί η
επιστολή θα διοχετευόταν στα κεντρικά γραφεία της Στάζι, κατευθείαν στα χέρια
του αρχικατασκόπου «δίχως πρόσωπο», του διαβόητου Μάρκους Βολφ. Έναν χρόνο και
τρεις μήνες μετά, τον Απρίλιο του 1974, η Αστυνομία της Δυτικής Γερμανίας θα
συνελάμβανε τον Γκιγιόμ ως κατάσκοπο της Στάζι και ο Μπραντ, με την καυτή
πατάτα του μεγαλύτερου πολιτικού σκανδάλου που είχε γνωρίσει η χώρα του, θα
υπέβαλλε την παραίτησή του από την καγκελαρία.

Η «αόρατη» επιστολή του Γκιγιόμ δεν ήταν η μόνη που παρέλαβε ο διευθυντής των
εξωτερικών υποθέσεων των ανατολικογερμανικών μυστικών υπηρεσιών. Στα χρόνια
της θητείας του από το 1957 έως τα τέλη της δεκαετίας του 1980 στο νευραλγικό
αυτό πόστο, ο Μάρκους Βολφ θα δεχόταν χιλιάδες «λευκές» επιστολές και αναφορές
από τη Δυτική Γερμανία, τα κεντρικά γραφεία του ΝΑΤΟ, την Αυστρία και από τα
υπόλοιπα σημεία του πλανήτη όπου δρούσαν οι κατάσκοποι της Στάζι. Έχει
υπολογιστεί ότι το μόνιμο προσωπικό των μυστικών υπηρεσιών της Ανατολικής
Γερμανίας ανερχόταν στους 91.000 υπαλλήλους, ενώ οι πληροφοριοδότες
ξεπερνούσαν τους 300.000 Αυτό σημαίνει ότι ένας στους πενήντα
Ανατολικογερμανούς κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου συνεργαζόταν με τη
Στάζι – η υψηλότερη παγκοσμίως αναλογία πρακτόρων. Έτσι ακριβώς εξηγείται η
μεγάλη διείσδυση κατασκόπων της Ανατολικής Γερμανίας σε δημόσιες υπηρεσίες
δυτικών χωρών – για παράδειγμα στο υπουργείο Εξωτερικών της Δυτικής Γερμανίας
18 κατάσκοποι της Στάζι εργάζονταν έως τα τέλη της δεκαετίας του 1980 -, καθώς
και ο μεγάλος αριθμός κρυπτογραφημένης αλληλογραφίας με ευαίσθητες πληροφορίες
που έφταναν στα κεντρικά των μυστικών υπηρεσιών.

Ο Βίλι Μπραντ, καγκελάριος της Δυτικής Γερμανίας, με τον Γκίντερ Γκιγιόμ, τον σύμβουλό του που ταυτόχρονα ήταν κατάσκοπος της Στάζι και κρυπτογραφούσε τις αναφορές του προς τον Μάρκους Βολφ με τη μέθοδο που αποκάλυψε η δρ Κρίστι Μακράκη

Η πρώτη φορά. «Ποτέ ξανά στο παρελθόν δεν έχει κατορθώσει κάποιος να
εντοπίσει τη χημική φόρμουλα που χρησιμοποιούσαν οι μυστικές υπηρεσίες για να
ανταλλάσσουν απόρρητες πληροφορίες μέσω αλληλογραφίας», λέει η Κρίστι Μακράκη,
η ελληνικής καταγωγής καθηγήτρια Ιστορίας της Επιστήμης στο Πανεπιστήμιο του
Μίσιγκαν. «Από αυτή την άποψη, αυτό που καταφέραμε στο εργαστήριό μας είναι
παγκόσμια πρωτιά. Και σας διαβεβαιώνω, οι κατάσκοποι εκείνη την εποχή δεν
χρησιμοποιούσαν λεμόνι για να κρυπτογραφούν τα μηνύματά τους».

Αυτό που χρησιμοποιούσαν οι πράκτορες της Στάζι, όσο και αν ακούγεται
προχωρημένο για την εποχή του Ψυχρού Πολέμου, ήταν ένα χημικό διάλυμα του
στοιχείου που ονομάζεται δημήτριο. «Αυτό το είδος κρυπτογράφησης ήταν μία από
τις κλασικές μεθόδους για να αλληλογραφούν με ασφάλεια οι κατάσκοποι.
Πρόκειται για μία ιδιαίτερα σύνθετη χημική φόρμουλα, την οποία δύσκολα μπορεί
κανείς να σπάσει και ως εκ τούτου να διαβάσει το περιεχόμενο της λευκής
επιστολής ή της αναφοράς», λέει η κ. Μακράκη.

Η αρχή του καρμπόν. Η τεχνική της Στάζι για την ασφάλεια της απόρρητης
αλληλογραφίας των κατασκόπων έμοιαζε πολύ με την αρχή λειτουργίας του καρμπόν:
Ο πράκτορας που ήθελε να συντάξει τη γραπτή αναφορά έπαιρνε δύο λευκές κόλλες
χαρτί και ανάμεσά τους τοποθετούσε ένα ακόμα χαρτί αφού το είχε επαλείψει με
οξαλικό δημήτριο. Μετά άρχιζε να γράφει στην πάνω κόλλα με αποτέλεσμα να
μεταφέρεται από την πίεση η χημική ουσία του μεσαίου φύλλου χαρτιού στην κόλλα
που βρισκόταν από κάτω. Έπειτα κατέστρεφε τα δύο πάνω χαρτιά και έστελνε αυτό
στο οποίο είχε μεταφερθεί η χημική ουσία.

Ο παραλήπτης του γράμματος έβρεχε το λευκό χαρτί με ειδικό διάλυμα θειικού
μαγγανίου, υπεροξειδίου του υδρογόνου και άλλων χημικών ουσιών. Με αυτό τον
τρόπο «ενεργοποιούσε» το οξαλικό δημήτριο και το μήνυμα εμφανιζόταν σε έντονο
πορτοκαλί χρώμα.

«Ελάχιστοι πράκτορες, κυρίως αυτοί που χειρίζονταν την απόρρητη αλληλογραφία,
γνώριζαν πλήρως τη μεθοδολογία για τη συγκεκριμένη μορφή κρυπτογράφησης. Και
αυτό γιατί κάποιος θα μπορούσε να περάσει στο αντίπαλο στρατόπεδο και να
μαρτυρήσει την τεχνική», λέει η κ. Μακράκη.

Ομερτά από τους πράκτορες – «μίλησε»… μισή χημική αντίδραση

Μάρκους Βολφ, ο αρχικατάσκοπος της Στάζι. Παραλήπτης των χιλιάδων «αόρατων» αναφορών από τους πράκτορες των μυστικών υπηρεσιών της Ανατολικής Γερμανίας που δρούσαν ανά την Ευρώπη. Απεβίωσε στις 9 Νοεμβρίου 2006 σε ηλικία 83 ετών, στο Βερολίνο

Στα αρχεία της Στάζι που αποχαρακτηρίστηκαν με την πτώση του Τείχους του
Βερολίνου το 1989, δεν βρέθηκαν πουθενά οι οδηγίες για τη μεθοδολογία της
κρυπτογράφησης των απόρρητων εγγράφων. Ήταν 1991 όταν η Ελληνίδα απόφοιτος του
Χάρβαρντ Κρίστι Μακράκη επισκέφθηκε τα κεντρικά γραφεία των μυστικών υπηρεσιών
στη συνοικία Μίτε του Βερολίνου για να βρει στοιχεία σχετικά με τη μεθοδολογία
κρυπτογράφησης. Τα περισσότερα όμως είχαν ήδη καταστραφεί αφού κατά την
περίοδο πριν από τον αποχαρακτηρισμό των αρχείων τα μηχανήματα καταστροφής
εγγράφων της Στάζι «δούλευαν με υπερωρίες». Ωστόσο, έπειτα από αρκετό ψάξιμο
κατάφερε να βρει λίγες ασαφείς οδηγίες για την τεχνική της εμφάνισης των
«κενών» επιστολών.

«Σε ένα έγγραφο, ανάμεσα στα χιλιάδες αρχεία που διασώθηκαν, υπήρχε μία χημική
αντίδραση αλλά δεν ήταν ολοκληρωμένη. Έτσι πειραματιστήκαμε σε συνεργασία με
το χημικό τμήμα του πανεπιστημίου για αρκετές εβδομάδες με διάφορες ποσότητες
διαλυμάτων χημικών ενώσεων μέχρι που πετύχαμε τη σωστή αναλογία», λέει η κ.
Μακράκη.

Παρά το γεγονός ότι έχουν περάσει τόσα χρόνια από το τέλος του Ψυχρού Πολέμου,
ο τρόπος που δρούσαν οι κατάσκοποι των μυστικών υπηρεσιών της Ανατολικής
Γερμανίας συνεχίζει να καλύπτεται από πέπλο μυστηρίου: οι προσπάθειες της
Μακράκη να συνεργαστεί με Ανατολικογερμανούς επιστήμονες για την ανάλυση της
μυστικής φόρμουλας κρυπτογράφησης της Στάζι απέτυχαν παταγωδώς. «Προσπάθησα
επανειλημμένα να έρθω σε επαφή μαζί τους αλλά ποτέ δεν μου απάντησαν. Κάποιοι
απλά εξαφανίστηκαν και δεν απάντησαν στα τηλεφωνήματά μου. Απ’ όσο γνωρίζω
είχαν δώσει όρκο να μην αποκαλύψουν ποτέ την τεχνική», λέει η κ. Μακράκη.