ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Η προσωπική ζωή των πολιτικών

Τα τελευταία χρόνια σχεδόν σε περιοδική βάση έρχονται στο φως της δημοσιότητας
στοιχεία από την ιδιωτική ζωή των πολιτικών, που κυμαίνονται από τον αριθμό
των τουαλετών, το μέγεθος των σπιτιών τους έως τις ερωτικές τους σχέσεις. Στην
εποχή της εικόνας ο καθένας θα μπορούσε να φανταστεί ότι κάτι τέτοιο αποτελεί
δομική συνθήκη του σύγχρονου επικοινωνιακού περιβάλλοντος και της νέας
δημοσιότητας που έχει αναδυθεί.

Αν στο παρελθόν ο ιδιωτικός χώρος ενός πολιτικού υπήρξε ένα είδος
δημοσιογραφικού ταμπού, στις μέρες τείνει να αποτελεί αντικείμενο συχνής
ενασχόλησης. Τα ταμπού που κάποτε προστάτευαν τον ιδιωτικό χώρο των πολιτικών
φαίνεται να εξαφανίζονται. Διάφορες ερμηνείες μπορούν να διατυπωθούν για αυτήν
την εξέλιξη: μια είναι το γεγονός ότι οι πολιτικοί οικειοθελώς χρησιμοποιούν
όλο και περισσότερο την ιδιωτική τους ζωή στο πλαίσιο της πολιτικής
επικοινωνίας και στρατηγικής τους. Μια άλλη είναι ότι αποτελεί απόρροια των
αλλαγών στο σύστημα των μέσων ενημέρωσης, τα οποία στο πλαίσιο του έντονου
ανταγωνισμού για θέματα «ανθρώπινου ενδιαφέροντος» στρέφονται όλο και
περισσότερο στους σύγχρονους Καίσαρες και μεγεθύνουν ό,τι έχει σχέση μαζί
τους, εκτός κι αν διάγουν «μοναστικό βίο».

Υπάρχουν διάφοροι λόγοι για το γεγονός ότι ορισμένοι πολιτικοί αναφέρονται
στην ιδιωτική τους ζωή κι έτσι τροφοδοτούν με προθυμία τα μέσα ενημέρωσης, και
αντίστροφα, τα μέσα ενημέρωσης στην εποχή του έντονου ανταγωνισμού είναι
έτοιμα να διαβούν τη φαντασιακή, αν και μερικές φορές θολή, διαχωριστική
γραμμή μεταξύ του δημόσιου και του ιδιωτικού χώρου. Από την οπτική των
πολιτικών φορέων, η ιδιωτικοποίηση υπό την έννοια ότι οι υποψήφιοι
παρουσιάζουν την προσωπική τους ζωή και το περιβάλλον τους παρά τον πολιτικό
ρόλο τους, εξυπηρετεί τέσσερις λειτουργίες: «εξανθρωπισμό», απλοποίηση και
απόσπαση της προσοχής, συναισθηματισμό και προσπάθεια για μια θέση στην ευγενή
τάξη των διασημοτήτων.

Ο «εξανθρωπισμός» είναι μια κλασική στρατηγική της εικόνας των πολιτικών. Οι
πολιτικοί προσπαθούν να εμφανιστούν πιο ανθρώπινοι, πιο προσηνείς, περισσότερο
κοντά στον απλό άνθρωπο, με συνέπεια να φαίνονται ότι είναι κοντά στους
ψηφοφόρους τους, ως κάποιο οικείο πρόσωπο. Αυτή η στρατηγική προτιμάται για τη
βελτίωση της εικόνας των πολιτικών που δείχνουν ακατάδεκτοι, αλαζονικοί ή
ψυχροί. Η χρησιμοποίηση της ιδιωτικής ζωής είναι ένας απλός τρόπος για την
αντιμετώπιση σύνθετων πολιτικών ζητημάτων που είναι δύσκολο να
«επικοινωνηθούν» στο εκλογικό σώμα. Τα πολιτικά προγράμματα και οι λύσεις για
τα πολιτικά προβλήματα επομένως προτιμώνται να συνδέονται και να συμβολίζονται
από άτομα. Έτσι, στις μέρες μας ο πολιτικός αντιπροσωπεύει το πολιτικό
πρόγραμμα, η δε προσωποποίηση διευκολύνει την παρουσίαση της πολιτικής που όλο
και λιγότεροι κατανοούν. Συγχρόνως, ο πολιτικός κόσμος προσαρμόζεται στις
ανάγκες των μέσων ενημέρωσης και ιδιαίτερα της τηλεόρασης, τα οποία όμως δεν
μπορούν να παρουσιάσουν την πολιτική με έναν αφηρημένο τρόπο, αλλά πρέπει να
εικονοποιηθεί.

Η προσωποποίηση της πολιτικής είναι επίσης μια προσαρμογή στους ψηφοφόρους που
προτιμούν να προσανατολιστούν στα πρόσωπα παρά σε αφηρημένα προγράμματα και
υποσχέσεις. Επιπλέον, χρησιμοποιείται για να αποσπάσει την προσοχή του κοινού
από «άβολα» ζητήματα. Ορισμένα ζητήματα αποφεύγονται καλύτερα, ιδιαίτερα εάν
δεν υπάρχει μεγάλη απόκλιση για τις αποφάσεις ή εάν είναι δύσκολες ή μη
δημοφιλείς.

Ο στόχος μιας στρατηγικής που χρησιμοποιεί την ιδιωτική ζωή με ένα
συναισθηματικό, δραματοποιημένο τρόπο αποσκοπεί στη δημιουργία συμπόνιας και
συναισθηματικών δεσμών. Αυτή η κατάσταση έρχεται ως συνέπεια της αποδυνάμωσης
των παραδοσιακών δεσμών από τα πολιτικά κόμματα. Δεδομένου ότι τα
πολιτικοοικονομικά χαρακτηριστικά έχουν χάσει την επεξηγηματική δύναμή τους
για την ταυτότητα των κομμάτων και την απόφαση της επιλογής τού ενός ή του
άλλου κόμματος και καθώς οι καθημερινές έγνοιες έχουν αποκτήσει όλο και
μεγαλύτερη σημασία, τα κόμματα υιοθετούν συναισθηματικούς παράγοντες σε μια
προσπάθεια να δημιουργηθούν οι αντίστοιχοι δεσμοί.

Τέλος, οι πολιτικοί χρησιμοποιούν την ιδιωτική τους ζωή ως μια στρατηγική για
να καθιερώσουν, να διατηρήσουν και να αυξήσουν τη θέση τους ως διασημότητες,
καθώς η φήμη είναι ένα απαραίτητο κεφάλαιο, αν όχι εργαλείο, για τη
σταδιοδρομία τους. Η «ένταξη» ενός πολιτικού στην τάξη των διασημοτήτων
εγγυάται την προσοχή των μέσων ενημέρωσης δεδομένου ότι αποτελεί ένα από τα
κριτήρια επιλογής των ειδήσεων.

Έτσι λοιπόν, καθώς οι πολιτικοί αναγκαστικά εργαλειοποιούν την ιδιωτική τους
ζωή οδηγούνται σε μια κατάσταση που λειτουργεί συχνά ως μια δικαιολογία εκ
μέρους εκείνων των μέσων και δημοσιογράφων όταν διαβαίνουν τη διαχωριστική
γραμμή μεταξύ δημόσιου και του ιδιωτικού χώρου. Όταν χρησιμοποιούν τις
ιδιωτικές ζωές τους στη συγκρότηση της δημόσιας εικόνας τους, οι πολιτικοί
προκαλούν περαιτέρω αναφορές στην ιδιωτική τους ζωή με αποτέλεσμα συχνά να
παραπονιούνται για τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζονται από τα μέσα
ενημέρωσης. Έτσι καθώς ο μισός χρόνος τους χάνεται για τις ανάγκες της
επικοινωνίας τους, οδηγούνται εκόντες άκοντες σε μια αέναη σχέση, που το πρώην
ταμπού του ιδιωτικού τους χώρου αποτελεί πλέον αντικείμενο δημόσιου
σχολιασμού.

Ο Στέλιος Παπαθανασόπουλος είναι καθηγητής στο Τμήμα Επικοινωνίας και
Μέσων Ενημέρωσης του Πανεπιστημίου Αθηνών.