Τα νετρόνια σώζουν έργα τέχνης

Πυρηνικά εργαστήρια και μουσεία σε όλο τον κόσμο ενώνουν τις δυνάμεις τους
στην υπηρεσία της επιστήμης αποκωδικοποιώντας τα μυστικά έργων τέχνης. Από το
Περού μέχρι το Καζαχστάν οι επιστήμονες εφαρμόζουν τις τελευταίες μεθόδους
πυρηνικής φυσικής σε αγάλματα και πίνακες που κρατούν κρυμμένες από τους
ειδικούς την προέλευση, την ηλικία και τη σημασία τους. Το πρόγραμμα
διαχειρίζεται η Διεθνής Οργάνωση Ατομικής Ενέργειας του ΟΗΕ.

Τα μεγάλα μουσεία Ευρώπης και Αμερικής εφαρμόζουν παρόμοιες μεθόδους εδώ και
χρόνια λύνοντας ιστορικούς και καλλιτεχνικούς γρίφους. Τελευταία όμως, ο ΟΗΕ
παραχωρεί τις επιστημονικές ομάδες και τον υπερσύγχρονο εξοπλισμό σε χώρες
λιγότερο προηγμένες με τεράστιους πολιτιστικούς θησαυρούς.

Ερμηνεία ευρημάτων. Τα παραδείγματα εφαρμογών είναι δεκάδες. Εξήντα
επιστήμονες του ΟΗΕ εργάζονται σε 15 χώρες. Κινέζοι επιστήμονες βομβαρδίζουν
με νετρόνια αρχαία πήλινα σκεύη της Δυναστείας Τανγκ, που χρονολογούνται γύρω
στο 618-906 μ.Χ. Η ανάλυση τους βοηθά να βρουν τα εργαστήρια κατασκευής τους.
«Το πρόγραμμα του ΟΗΕ είναι πολύτιμο για την κινεζική αρχαιολογική έρευνα.
Μαθαίνουμε πώς να εφαρμόσουμε τις καλύτερες αναλυτικές μεθόδους, να
προετοιμάσουμε τα δείγματα και να ερμηνεύσουμε τα ευρήματα», εξηγεί ο Φενγκ
Σόνγκλιν, επιστήμονας στο Ινστιτούτο Υψηλής Ενεργειακής Φυσικής στο Πεκίνο. Οι
Μεξικανοί επιστήμονες έχουν χρησιμοποιήσει τις ίδιες μεθόδους σε κεραμικά
σκεύη της αποικιακής περιόδου ανακαλύπτοντας πως αντικείμενα που πίστευαν ότι
προέρχονταν από την Ισπανία είναι εγχώριας κατασκευής.

Πυρηνική φυσική. Ανάμεσα στις μεθόδους που χρησιμοποιούνται είναι
μερικές από τις σημαντικότερες της πυρηνικής φυσικής: Ανάλυση ενεργοποίησης
νετρονίων, εκπομπή ακτίνων Χ από πρόσπτωση πρωτονίων, φασματομετρία μάζας
επιταχυντή και φασματομετρία φθορισμού ακτίνων Χ. Κάποια από τα αναπτυσσόμενα
κράτη διαθέτουν ήδη τέτοια μηχανήματα, ενώ σε άλλα τα παρέχει η Διεθνής
Υπηρεσία Ατομικής Ενέργειας.

Οι εξελίξεις στον κόσμο της τέχνης είναι πολύ σημαντικές γιατί η εύρεση της
προέλευσης και της ηλικίας των αντικειμένων είναι μία δύσκολη υπόθεση με τις
παραδοσιακές μεθόδους. Οι μέθοδοι πυρηνικής φυσικής, κάποιες από τις οποίες
εφαρμόστηκαν στην τέχνη για πρώτη φορά τη δεκαετία του ’70, έχουν φέρει
επαναστατικές αλλαγές στον χώρο της ιστορίας της τέχνης.

Τα νετρόνια αποκαλύπτουν. Το Μητροπολιτικό Μουσείο της Νέας Υόρκης
ανακάλυψε θησαυρό γνώσεων για ευρωπαϊκά γλυπτά της συλλογής τους
βομβαρδίζοντας με νετρόνια θραύσματα των έργων. Η σύστασή τους βοήθησε τους
επιστήμονες να τα ταιριάξουν με λατομεία και εκκλησίες της Ευρώπης. Στο
Παρίσι, το Λούβρο διαθέτει στο υπόγειό του έναν επιταχυντή που εκτοξεύει
σωματίδια σε έργα τέχνης για να ανακαλύψει τα συστατικά τους.

Άλλες μέθοδοι. Ερευνητές στη Βουδαπέστη χρησιμοποιούν μία συγγενή
μέθοδο με ακτίνες γ μελετώντας κεραμικά της Λίθινης Εποχής για να βρουν την
προέλευσή τους. Στη Βηρυτό, επιστήμονες έβαλαν θραύσματα από αρχαία αγγεία σε
επιταχυντή σωματιδίων, τα βομβάρδισαν με ιόντα και βρήκαν τα συστατικά τους.
Σύμφωνα με τα πρώτα συμπεράσματα, αμφορείς που βρέθηκαν στη Γαλλία
κατασκευάστηκαν στη Βηρυτό στη διάρκεια των ρωμαϊκών χρόνων.

Εύκολη και φθηνή χρήση

Ένα από τα εργαλεία των επιστημόνων του ΟΗΕ είναι ένας φορητός
φασματομέτρης φθορισμού ακτίνων Χ, που βομβαρδίζει με σωματίδια τα αντικείμενα
αποκαλύπτοντας τα στοιχεία από τα οποία αποτελούνται. Το μηχάνημα
χρησιμοποιείται εύκολα και κοστίζει λίγο. Αναπτύχθηκε από τη Διεθνή Υπηρεσία
Ατομικής Ενέργειας για να χρησιμοποιείται σε μουσεία όλου του κόσμου.

«Όλος ο εξοπλισμός και οι εφαρμογές του διατίθενται δωρεάν σε όλα τα
κράτη-μέλη του ΟΗΕ», εξηγεί ο Ντάριους Βέγκρζινεκ, φυσικός επικεφαλής του
εργαστηρίου φθορισμού ακτίνων Χ. Στις αναπτυσσόμενες χώρες, πολλά εργαστήρια
καλούνται να δώσουν απαντήσεις σε ερωτήματα τέχνης. Αυτά ζητούν βοήθεια από
την οργάνωση και στη συνέχεια παρέχουν τις υπηρεσίες τους στα εθνικά μουσεία,
όπως για παράδειγμα έγινε πρόσφατα στο Περού.

Επιμέλεια: Στέφανος Κρίκκης, Εύη Ελευθεριάδου