ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Λόγος και εικόνα

Στην παρουσίαση των δύο νέων βιβλίων Ιστορίας για τα σχολεία που έκανα εδώ στα
«ΝΕΑ» (7-8 Οκτωβρίου 2006) είχα επιμείνει σε μια σημαντική αλλαγή, τη μείωση,
σε βαθμό εξουδετέρωσης, του λόγου υπέρ της εικόνας· και είχα υποσχεθεί ότι σε
αυτό το ζήτημα θα επανέλθω, γιατί το θεωρώ πρωταρχικό· αυτό κάνω σήμερα και
επιθυμώ να διευκρινίσω ότι και η εικόνα στα νέα βιβλία δεν συνοδεύεται από
λόγο· θα εξηγήσω αμέσως.

Όταν πρωτοεμφανίστηκαν και στα καθ’ ημάς σχολικά εγχειρίδια με εκτεταμένη
εικονογράφηση και με ανάδειξη του ρόλου του τεκμηρίου («μαρτυρίες»), η λογική
της σχέσης λόγου και εικόνας ήταν εντελώς διαφορετική· αυτά πριν από 25-30
χρόνια, μόνον. Η λογική τότε αυτής της σχέσης δεν ήταν πώς θα εξουδετερώσουμε
τον λόγο μέσω της εικόνας, αλλά πώς θα μετατρέψουμε την εικόνα σε λόγο, ως
συμπλήρωμα της αφήγησης· η λογική ήταν τότε πως η εικόνα θα εικονογραφεί απλώς
ένα πνευματικό ή καλλιτεχνικό κίνημα, πως θα αποτελεί έκφραση μιας νέας
κοινωνικής πραγματικότητας, μέσω μιας κατάλληλης λεζάντας, όπου
διευκρινίζονται ζητήματα που δεν αναφέρονται στην αφήγηση· μιας λεζάντας που
κάνει την εικόνα να λειτουργεί ως συμπλήρωμα της αφήγησης.

Γιατί, μια εικόνα του Ναπολέοντα με τη λεζάντα «Ναπολέων Βοναπάρτης» ή μία
φωτογραφία της «Κοιμωμένης» του Α’ Νεκροταφείου με τη λεζάντα «Γιαννούλης
Χαλεπάς: η κοιμωμένη» είναι εικονογράφηση χωρίς καμία χρησιμότητα. Στα
συγκεκριμένα βιβλία που ήδη με απασχόλησαν συμβαίνει περίπου αυτό και από όσα
πληροφορούμαι το ίδιο επέρχεται με τα σχολικά βιβλία που θα ακολουθήσουν.
Δηλαδή, λιγότερο από 50% αφήγηση και 50% εικονογράφηση, μαρτυρίες, σχέδια
κ.λπ. Όπως άλλωστε ξαναέγραψα, αν στο σύνολο των σελίδων των βιβλίων
συμπεριλάβουμε και τα περιεχόμενα, το χρονολόγιο, το γλωσσάρι και ό,τι άλλο
παρόμοιο, το ποσοστό που αφιερώνεται στον συνεχή λόγο, στην αφήγηση,
κατεβαίνει κι άλλο και πλησιάζει το 45%. Εν πάση περιπτώσει, μικρή σημασία
έχει ένα λίγο υψηλότερο ή λίγο χαμηλότερο ποσοστό· η μεγάλη σημασία βρίσκεται
στην αναλογία και στη σχέση των υλικών που συγκροτούν το βιβλίο.

Δεν γνωρίζω αν όλα αυτά περιλαμβάνονται στο Αναλυτικό Πρόγραμμα – αν
περιλαμβάνονται, τόσο το χειρότερο -, γνωρίζω όμως ότι δίδονται ως οδηγία
(καλύτερα: ως απαράβατος όρος) από το Παιδαγωγικό Ινστιτούτο, δηλαδή από το
υπουργείο Παιδείας, στους συγγραφείς. Και εδώ τίθεται ένα άλλο μείζον ζήτημα:
οι συγγραφείς συμφωνούν με αυτή τη λογική λειτουργίας των σχολικών βιβλίων;
Προφανέστατα, ναι! Γιατί αν ισχυριστούν ότι δεν συμφωνούν, δεν είναι πια
κατανοητό γιατί ανέλαβαν να τα κατασκευάσουν – μην παραξενεύεστε με το ρήμα,
κατασκευή είναι το σχολικό βιβλίο. Εκτός και αν δεν συμφωνούν και το κάνουν
επειδή δεν γνωρίζουν τον ρόλο τους· το πράγμα γίνεται τώρα χειρότερο.

Όλα όσα λέγονται εδώ- και είναι ίσως και λίγο σκληρά – είναι έγκυρα με την
προϋπόθεση να συμφωνούμε ότι ο λόγος, η γλώσσα, σχετίζεται απολύτως με τη
σκέψη και όχι η εικόνα που δεν έχει μετατραπεί σε λόγο αποτυπωμένο στη
λεζάντα. Γιατί η μέγιστη εικονογράφηση και η αφαίρεση του λόγου υποκρύπτουν
συγκεκριμένη πολιτική που έχει να κάνει με την παραγωγή συγκεκριμένου τύπου
κοινωνικού υποκειμένου. Γιατί η επιμονή στην εικόνα (επιμένω: που δεν έχει
μετατραπεί σε λόγο) σε βάρος της αφήγησης δεν στερεί τον νέο άνθρωπο από την
πραγματική ιστορική γνώση μόνον, αλλά και του υποδεικνύει ότι η εικόνα
προσφέρει την ιστορική γνώση, πολύ λιγότερο η αφήγηση· τον παραπέμπει μ’ άλλα
λόγια για την ολοκλήρωση της προσωπικότητάς του στην εικόνα: τηλεόραση,
Ίντερνετ. Πρόκειται για μια πολιτική που καθοδηγεί προς μια νέα σχέση:
άνθρωπος με εικόνα και όχι με άνθρωπο· άνθρωπος με εικόνα και όχι με ανάγνωση.
Τελικά, ο άνθρωπος μόνος του να διαλέγεται με εκπομπή επικίνδυνων
αντικοινωνικών γνώσεων και ιδεών και η σκέψη του να διαμορφώνεται αναλόγως·
κυρίως, να αποξενώνεται από τις κοινωνικές σχέσεις, να απομονώνεται ως κάτοχος
μιας γνώσης ήκιστα έγκυρης επιστημονικά.

Κάποιοι θα πουν: μακριά το πήγες, η φαντασία σου καλπάζει! Έχω να πω μόνον
αυτό που βλέπουμε όλοι: όλες οι εξουσίες προσπαθούν να διαλύσουν τις
συλλογικότητες, τη μοντέρνα διαφωτιστική έκφραση του κοινωνικού αιτήματος, και
να διαμορφώσουν το αντιμοντέρνο άτομο που δεν έχει ανάγκη τον διπλανό του,
γιατί δεν αισθάνεται κοινωνικό υποκείμενο· το Ίντερνετ παίζει σ’ αυτό βασικό
ρόλο.

Ο Βασίλης Κρεμμυδάς είναι ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών.