ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Ο «υποκινούμενος» νέος

Το αίτημα «να βελτιωθεί η παιδεία» που με τόση ευκολία διαχέεται σήμερα στον
αέρα μπορεί πράγματι να είναι ένα θολό και νεφελώδες στο μυαλό των νεαρών
μαθητών αίτημα. Γιατί τι αλήθεια σημαίνει «να βελτιωθεί η παιδεία»; Μήπως να
βελτιωθεί η ζωή μας; Μήπως να επινοήσουμε τρόπους και τόπους φανταστικούς, που
ως επί το πλείστον αγγίζουν τη σφαίρα της μεταφυσικής, για μια επανάσταση που
θα επιτρέψει τη γιατρειά της ζωής;

Με το όραμα μιας τέτοιας επανάστασης δεν ήταν ανέκαθεν συνδεδεμένος ο έφηβος;

Εφηβεία, μια εποχή που ανέκαθεν γεννούσε στους άλλους απορία, θαυμασμό, φόβο,
κι έναν καλά συγκαλυμμένο «φθόνο της νεότητας». Για τον ίδιο όμως τον έφηβο
ένα είναι το ζητούμενο: να κερδίσει την αυτονομία του. Να απογαλακτισθεί από
τον οικογενειακό κλοιό και όλα όσα γύρω του θυμίζουν συμβάσεις, κανόνες,
ετεροκαθορισμούς. Να πει, έστω ψελλίζοντας, «εγώ» με τη δική του φωνή. Αυτό
είναι το μεγάλο στοίχημα. Πρόκειται για μια δεύτερη, ψυχική αυτήν τη φορά,
γέννηση που ολοένα και πιο δύσκολη μοιάζει να γίνεται. Πολύ πιο υποψιασμένες
από εμάς οι πρωτόγονες φυλές αναγνώριζαν την ιδιαιτερότητα της περιόδου αυτής
μέσα από τη θεσμοθέτηση των τελετουργιών μύησης. Νηστείες, κακουχίες,
αυτομαστιγώματα, επέτρεπαν στο αγόρι να κατακτήσει την ταυτότητα του άνδρα,
και στο κορίτσι της γυναίκας. Καινούργια θέση, ξεκάθαροι ρόλοι μέσα στην
κοινότητα, καταπολεμούσαν τη σύγχυση ως προς τους ρόλους και την ταυτότητα,
επέτρεπαν στον έφηβο να είναι.

Γιατί τα λέω όλα αυτά; Μα για να πω το αυτονόητο. Αυτό που δεν χρειάζεται να
είσαι ψυχολόγος για να γνωρίζεις. Αυτό που αρκεί να έχεις κοινό νου για να
γνωρίζεις. Αυτό που η κυβέρνηση μοιάζει επιδεικτικά να αγνοεί: ότι ο έφηβος,
όχι για τα κόμματα -τα όποια κόμματα – αλλά για την ανεξαρτησία του παλεύει.
Αυτήν ονειρεύεται. Αυτήν προσδοκά. Αυτήν πάνω απ’ όλα αναζητά. Πίσω από τις
κοινωνικά αποδεκτές συμπεριφορές (γνώση, αθλητισμός, δημιουργική έκφραση) αλλά
και πίσω από τις άλλες, τις πιο σκοτεινές και γκρίζες συμπεριφορές, τα
ναρκωτικά λόγου χάριν, τη βία, τον βανδαλισμό, αυτή την ουτοπία της
ανεξάρτητης ταυτότητας είναι που αναζητά.

Αυτό το εφηβικό αίτημα τσαλάκωσε ο επίσημος χαρακτηρισμός «Μα είναι
υποκινούμενοι». Ήταν η επίσημη δήλωση για όλους τους μαθητές που συμμετέχουν
στις απεργίες και τις εκπαιδευτικές πορείες.

Η έννοια του «υποκινούμενου» μπορεί όταν απευθύνεται σε ενήλικες να
εισπράττεται απλώς σαν μια άδικη (ακόμα κι αν είναι αλήθεια) συκοφάντηση, για
τους έφηβους όμως αποτελεί μια ακραία πράξη βίας. Και σαν τέτοια εισπράττεται
από τους ίδιους. Ακυρώνει αυτό που πάνω απ’ όλα χρειάζεται να μην ακυρωθεί.
Καταστρέφει αυτό που πάνω απ’ όλα χρειάζεται να μην καταστραφεί. Την
υποκειμενικότητά τους δηλαδή. Την υπόθεση της ταυτότητάς τους. Το να πεις
«είσαι υποκινούμενος» είναι σαν να λες στον νέο «δεν υπάρχεις», είναι σαν να
του εκδίδεις πιστοποιητικά ανυπαρξίας. Του στερείς τη δυνατότητα να έχει
βούληση, επιθυμίες, κίνητρα, προθέσεις. Υποκινούμενος. Δηλαδή απών. Κάποιος
άλλος ενεργεί στη θέση του. Ερήμην του.

Είδα τη νεαρή κοπέλα. Με το πρόσωπο να λάμπει, «Μα δεν είμαστε υποκινούμενοι»
την άκουσα στην πορεία με μια αβάσταχτη θέρμη να δηλώνει στη μικρή οθόνη, και
ήταν σαν να έλεγε σε όλους εμάς «Μα δεν είμαστε νεκροί, ζωντανοί είμαστε!».

Συμβολικός φόνος είναι για τον νέο έτσι να τον ακυρώνεις. Απλά μαθήματα
ψυχολογίας αρκούν για να μην τον σκοτώσεις, ή απλά μαθήματα απλής λογικής.
Αξίζει, έστω για λόγους τακτικής και στρατηγικής να μην τον τοποθετήσεις εσαεί
απέναντί σου, να μην τον μεταμορφώσεις σε δύσπιστο και εχθρικό αντίπαλο. Η
αυτο-εκπληρούμενη προφητεία έχει εδώ την τιμητική της.

Δεν του πατάς μόνο τον κάλο του νέου μέσα από μια τέτοια συμπεριφορά, του
πατάς το είναι του όλο μαζί. Και γι’ αυτό ανοίγει καθώς φαίνεται ο ασκός του
Αιόλου. Και γι’ αυτό ο θυμός και η οργή θα περισσέψουν. Ουδείς αφήνεται εύκολα
στην ακύρωση του εαυτού του ιδίως αν είναι έφηβος, ιδίως αν το ζητούμενο για
σένα είναι ακριβώς αυτό που σου αρνούνται να είσαι «ένα αυτόνομο, αυτεξούσιο
ον». Χίλιες φορές να τους χαρακτήριζαν όλους αυτούς τους νέους μαθητές που
ξεχύθηκαν στους δρόμους «χαβαλετζήδες», «ρεμπεσκέδες», «τεμπέληδες»,
«απειθείς» και ό,τι άλλο. Όμως όχι για τον θεό «υποκινούμενους». Δεν
περιγράφεις εδώ. Κακοποιείς. Και ουδείς μοιάζει διατεθειμένος να μείνει βουβός
στην κακοποίηση, ακόμα… και αν είναι «υποκινούμενος»…

Ο υποκινούμενος νέος είναι ένας σκοτωμένος νέος. Ξέρετε πολλούς νέους που
εκχωρούν έτσι τον θάνατό τους;

Η Φωτεινή Τσαλίκογλου είναι καθηγήτρια στο Τμήμα Ψυχολογίας του Παντείου Πανεπιστημίου.