ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Η προτίμηση τηλεοπτικών προσώπων

Ηθοποιοί, αθλητές και δημοσιογράφοι σχεδόν μόνιμοι κάτοικοι της «τηλεοπτικής
γειτονιάς» είναι αυτοί που την τελευταία δεκαετία προτιμούνται από τα κόμματα
και τους τοπικούς ηγέτες στις λίστες των υποψηφίων τους. Επιπλέον, οι εν λόγω
«κάτοικοι» «σάρωσαν» στην αποκαλούμενη «σταυροφορία» των δημαρχιακών και
νομαρχιακών συμβούλων των εκλογών του 2002, κι από ό,τι φαίνεται θα
κυριαρχήσουν στις προτιμήσεις των ψηφοφόρων και στις τοπικές εκλογές του
Οκτωβρίου του 2006. Πολλοί ενδεχομένως, όπως και το 2002, κι ως είθισται εκ
των υστέρων, να αναρωτηθούν ποια ήταν τα κριτήρια για την επιλογή τους. Η
απάντηση είναι μάλλον απλή: Στην εποχή της εικόνας προτιμούνται οι «πλέον
ορατοί» συμπολίτες μας ανεξαρτήτως των προσόντων τους.

Ως φαινόμενο, όμως, στην πράξη είναι ανησυχητικό. Κι αυτό γιατί η τάση αυτή
υποδηλώνει την ικανότητα των μέσων ενημέρωσης και ιδίως της τηλεόρασης να
προσανατολίζουν ή να αποπροσανατολίζουν την προσοχή του κοινού όσον αφορά
κάποια προβλήματα, άτομα, λύσεις και ομάδες. Έτσι, ένας πολιτικός μπορεί εκ
του ασφαλούς να αγνοεί, να ακυρώνει τις αποφάσεις του ή ακόμη και να μην κάνει
τίποτα σε θέματα που δεν τυγχάνουν της ιδιαίτερης προσοχής των μέσων
επικοινωνίας (π.χ. αυτό που λένε ότι περνούν «στα ψιλά» των εφημερίδων) και
κατά συνέπεια της κοινής γνώμης. Ένας υποψήφιος πολιτικός, νομάρχης ή δήμαρχος
που δεν προβάλλεται από τα ΜΜΕ σπανίως θα γίνει γνωστός στο κοινό. Κατά
συνέπεια, κάποιοι «πολιτικοί» θα ωφεληθούν από την προσοχή των ΜΜΕ και κάποιοι
άλλοι θα απολέσουν την πολιτική τους ορατότητα. Ήδη οι υποψήφιοι δήμαρχοι και
νομάρχες των μικρών κομμάτων έχουν χάσει την προσδοκώμενη ορατότητά τους,
καθώς τα τηλεοπτικά μέσα αντιμετωπίζουν όλες τις εκλογές ανεξαιρέτως ως
«ιπποδρομίες».

Η τηλεόραση, λοιπόν, επηρεάζει τον «βαθμό προσοχής» που δείχνει το κοινό
απέναντι σε θέματα, πρόσωπα και σύμβολα, επηρεάζοντας έτσι τη διαδικασία και
το αποτέλεσμα της πολιτικής δράσης. Η τηλεόραση ως κυρίαρχο μέσο ασκεί επιρροή
στις αντιλήψεις των μελών του κοινού όσον αφορά στην πολιτική πραγματικότητα
διαμέσου της επιλεκτικής προσοχής που δίνουν σε διάφορα θέματα και πρόσωπα της
πολιτικής, κυρίως διαμέσου της πολιτικής ενημέρωσης. Ο έλεγχος, η συλλογή και
η μετάδοση των ειδήσεων παρέχει μια επιπρόσθετη δύναμη στα ΜΜΕ στο τι και πώς
το προβάλλουν (π.χ., μια εκλογική νίκη μπορεί να «φανεί» και ως ήττα). Αυτό με
τη σειρά του έχει τη δύναμη να επηρεάσει όχι μόνο την ενημέρωση, αλλά και τις
πεποιθήσεις μεγάλων τμημάτων του πληθυσμού. Τούτο το πιστοποιεί η αγωνιώδης
προσπάθεια των πολιτικών να βρίσκονται μπροστά στις τηλεοπτικές κάμερες.

Γεγονός είναι ότι παρακολουθώντας τους πολιτικούς στην τηλεόραση έχουμε συχνά
την αίσθηση ότι συμμετέχουμε στην πολιτική διαδικασία ή ότι κατά κάποιο τρόπο
τους γνωρίζουμε. Η απήχηση και η έλξη της τηλεόρασης ενθαρρύνει τους
πολιτικούς να τη χρησιμοποιήσουν ακόμα περισσότερο. Έτσι, προσαρμόζονται
σταδιακά στη λογική της τηλεόρασης, υιοθετώντας ένα ρόλο ανάλογο με αυτόν των
τηλεπαρουσιαστών.

Δεν θα είναι λοιπόν τυχαίο ότι στις επικείμενες (και όχι μόνον) δημοτικές και
νομαρχιακές εκλογές τις πρώτες θέσεις στις προτιμήσεις των Ελλήνων ψηφοφόρων
θα καταλάβουν γνωστά τηλεοπτικά πρόσωπα. Στις βουλευτικές εκλογές του 2000 και
του 2004, για παράδειγμα, απέτυχαν να επανεκλεγούν βουλευτές που κατά γενική
ομολογία ήταν οι τακτικότεροι στις συνεδριάσεις της Βουλής, κι αρκετοί από
αυτούς διέθεταν σημαντική κοινοβουλευτική και κυβερνητική εμπειρία. Αντίθετα
προτιμήθηκαν πολιτικοί με μοναδικό κριτήριο ότι ήταν οικεία πρόσωπα της
τηλεοπτικής μας γειτονιάς.

Αν μη τι άλλο, οι δημοτικές, νομαρχιακές και εθνικές εκλογές της τελευταίας
δεκαετίας και οι επιλογές των ψηφοφόρων επιβεβαιώνουν τον τρόπο με τον οποίο η
τηλεόραση έχει όχι μόνο εισέλθει στη σύγχρονη κοινωνική ζωή, αλλά κι έχει
αρχίσει να καθορίζει τον τρόπο με τον οποίο οι πολίτες αντιλαμβάνονται ή
αποδέχονται την κοινωνική και πολιτική πραγματικότητα. Επομένως, δεν θα πρέπει
να προκαλεί απορία γιατί «τηλεοπτικά πρόσωπα» επιλέγονται από το (τηλεοπτικό)
εκλογικό σώμα κι όχι πρόσωπα που παράγουν πολιτικό λόγο και έργο.

Κι αυτό γιατί η τηλεόραση, ιδίως στην αγοραία συνθήκη της, δεν θέλει δύσπεπτες
σκέψεις, αλλά εύπεπτες ατάκες. Δεν θέλει διαλογισμό, αλλά παρουσίαση. Δεν
θέλει τον επιστήμονα, αλλά τον ηθοποιό. Δεν υποθάλπει τον Λόγο, αλλά την
εντύπωση. Απλά και μόνον να θυμηθεί κανείς ότι τα τελευταία χρόνια στα
τραπέζια των εκπομπών «λόγου» οι πολιτικοί εξοστρακίστηκαν καθώς δεν
«πωλούσαν» και αντικαταστάθηκαν από ηθοποιούς, αθλητές και δημοσιογράφους.
Έτσι, η τηλεόραση ως το νέο πεδίο της κοινής αναφοράς τείνει να
συμπεριλαμβάνει σχεδόν όλες τις πτυχές της κοινωνίας, οδηγεί σταδιακά αν όχι
σε μια ταυτόσημη συμπεριφορά, σε μια όλο και περισσότερο κοινή αντίληψη. Στην
κοινωνία της λήθης και του θεάματος όπου οι άνθρωποι «ξεχνιούνται βλέποντας
τηλεόραση» γιγαντώνεται μια υπόρρητη συνθήκη, ένα σιωπηρό συμβόλαιο, βάσει του
οποίου προωθείται όποιος βρίσκεται στην εφεδρεία της μικρής οθόνης και
παραμένει παρών στη μνήμη των τηλεθεατών-ψηφοφόρων.

Ο Στέλιος Παπαθανασόπουλος είναι καθηγητής στο Τμήμα Επικοινωνίας και
ΜΜΕ του Πανεπιστημίου Αθηνών