Δρόμοι

Η δημοκρατία…

… είναι μια ωραία και καλοπροαίρετη ιδέα, αλλά μπορεί να κρύβει μέσα της
σκοτεινές δυνατότητες. Έτσι λέει ο Μάικλ Μαν, καθηγητής της Κοινωνιολογίας στο
Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνιας (Λος Άντζελες) στο βιβλίο του «Οι πηγές της
κοινωνικής εξουσίας». Το έργο του αρχίζει από τη χαραυγή του πολιτισμού στη
Μεσοποταμία και χαρτογραφεί τις τέσσερις διακριτές μορφές εξουσίας
(ιδεολογική, στρατιωτική, οικονομική και πολιτική) που συναντάει κανείς σε
ολόκληρη την ιστορική πορεία. Στον δεύτερο τόμο του έφτασε μέχρι τον Α’
Παγκόσμιο Πόλεμο.

Το «οικοδόμημα»…

… του καθηγητή Μαν, όμως, παραμένει ημιτελές, επειδή ο εικοστός αιώνας
αποδείχτηκε ένας εφιάλτης. «Μόλις ολοκλήρωσα τον δεύτερο τόμο», λέει, «άρχισα
να γράφω τον τρίτο, στον οποίο η ιστορία συνεχίζεται από το 1914 μέχρι σήμερα.
Πέρασα ένα χρόνο στην Ισπανία, όπου εργαζόμουν σε ένα ινστιτούτο με μια
υπέροχη βιβλιοθήκη για τον φασισμό. Έτσι άρχισα να γράφω ένα κεφάλαιο για τον
φασισμό, που έγινε από μόνο του βιβλίο». Αναφέρεται στο βιβλίο «Φασίστες», που
εξηγεί πώς αναπτύχθηκαν φασιστικά κινήματα σε πέντε – έξι ευρωπαϊκές χώρες
στον Μεσοπόλεμο. Σε μια περίοδο που οι αυθεντίες εντρυφούν στην ιδέα ότι η
οικονομική παγκοσμιοποίηση υπονόμευσε το παλιό ιδανικό της εθνικής κυριαρχίας,
ο καθηγητής Μαν προσφέρει μια πολύ διαφορετική θεώρηση του κόσμου.

Το ιδανικό…

… του έθνους – κράτους αποκρυσταλλώθηκε στην πορεία των αιώνων, λέει, και
ρίζωσε παντού. Δεν πρόκειται να εξαφανιστεί σύντομα. Ο καθηγητής Μαν πιστεύει
πως ο φασισμός είναι «απλώς η ακρότατη μορφή του εθνοκρατισμού». Στο νέο του
βιβλίο «Η σκοτεινή πλευρά της δημοκρατίας», αυτό που λέει είναι τουλάχιστον
ανησυχητικό: η διάδοση της δημοκρατίας σε όλον τον κόσμο κουβαλάει μέσα της
τον σπόρο (αν όχι τη βεβαιότητα) των μαζικών φόνων. Ο καθηγητής δεν είναι
έτοιμος να ασπαστεί μαζί με τον Φράνσις Φουκουγιάμα τη φιλελεύθερη δημοκρατία
ώς το τέλος της Ιστορίας. Στέκεται με πολύ σκεπτικισμό μπροστά στη μονολιθική
ιδέα ενός «παγκόσμιου συστήματος» καπιταλιστικής ανάπτυξης. «Η ανάπτυξη της
οικονομίας», λέει, «συμβάδισε με την επέκταση του συστήματος του έθνους –
κράτους, των πολέμων και των ιδεολογιών. Όλα αυτά δεν είναι το ίδιο πράγμα.
Δεν συνδέονται μεταξύ τους έτσι που να μπορούν να σχηματίσουν ένα παγκόσμιο
σύστημα». Οι διάφορες μορφές παγκοσμιοποίησης «μερικές φορές παράγουν μεγάλες
αντιφάσεις».

Λίγους μήνες…

… πριν από τον πόλεμο στο Ιράκ, ο καθηγητής Μαν έκανε άλλη μια παρέκβαση από
τον τρίτο τόμο του έργου του. Έγραψε την «Ασαφή αυτοκρατορία», μια φαρμακερή
κριτική στην ιδέα ότι οι ΗΠΑ μπορούν να επιβάλουν την Pax Americana στον
κόσμο. Αναφερόμενος σε μια εκτίμηση του Λευκού Οίκου ότι 100.000 διεθνείς
τρομοκράτες εκπαιδεύονται από την Αλ Κάιντα στο Αφγανιστάν, επισημαίνει πως
αυτό που ενδιαφέρει περισσότερο τους πιο ακραίους ισλαμιστές είναι ο αγώνας
για την επικράτησή τους στην ίδια τους τη χώρα και όχι η εξαγωγή της
τρομοκρατίας. «Η εποχή των αυτοκρατοριών έχει τελειώσει», λέει ο Μαν.
«Δυστυχώς ή ευτυχώς, βρισκόμαστε ακόμη στην εποχή των εθνών – κρατών».