ΝΑΓΚΙΜΠ ΜΑΧΦΟΥΖ Χάθηκε το αραβικό Νόμπελ της μετριοπάθειας

Μέχρι τα 60 του, που συνταξιοδοτήθηκε, ο Ναγκίμπ Μαχφούζ (εδώ με τη σύζυγό του) υπηρέτησε το αιγυπτιακό υπουργείο Πολιτισμού ως υψηλόβαθμος αξιωματούχος. Την ίδια εποχή έγραψε τα σπουδαιότερα έργα του – κι ας ήταν η πεζογραφία, τότε, η δεύτερη ασχολία του

Τον Δεκέμβριο θα έκλεινε τα 95. Μία πτώση, όμως, πριν από ένα μήνα στο σπίτι
του, τον οδήγησε στο νοσοκομείο και τελικά στον θάνατο. Ο Ναγκίμπ Μαχφούζ, ο
μόνος Άραβας νομπελίστας, ο γνωστότερος στη Δύση εκπρόσωπος της αραβικής
λογοτεχνίας, έφυγε χθες το πρωί από τη ζωή, αφήνοντας ένα μεγάλο έργο, τόσο σε
αριθμό (έγραψε περί τα πενήντα βιβλία) όσο και σε ποιότητα. Αφήνοντας επίσης
ως κληρονομιά τη μετριοπάθεια της φωνής του.

Όταν το 1959 δημοσίευε σε αιγυπτιακές εφημερίδες το έργο του «Παιδιά του
Γκεμπελάουι», δεν φανταζόταν μάλλον την έκταση των αντιδράσεων. Ήταν μια
αλληγορία για τη σειρά των προφητών στους οποίους πιστεύει το Ισλάμ (ανάμεσα
στους οποίους είναι ο Ιησούς και ο Μωυσής) και της οποίας το αποκορύφωμα είναι
ο Μωάμεθ. Στο έργο αυτό αντιμετώπιζε χριστιανισμό, ιουδαϊσμό και ισλαμισμό ως
ισότιμες θρησκείες.

Η έκδοση του έργου σε βιβλίο απαγορεύτηκε. Κυκλοφόρησε μόνο στον Λίβανο και,
μεταφρασμένο, στη Δύση. Οι αντιδράσεις ήταν ανάλογες με αυτές που, ένα χρόνο
αργότερα, αντιμετώπισε ο Καζαντζάκης με τον «Τελευταίο πειρασμό» του. Για τον
Καζαντζάκη, άλλωστε, ο ίδιος ο Μαχφούζ είπε στα «ΝΕΑ» το 2001 (στη Μικέλα
Χαρτουλάρη), ότι «είναι πολύ σημαντικός παγκοσμίως», προσθέτοντας: «αν υπάρχει
ένα όνομα που, εδώ στην Αίγυπτο, δεν ξεχνάμε ποτέ, είναι ο Καβάφης».

Το ίδιο βιβλίο, μόλις πριν από λίγους μήνες, προκάλεσε νέες αμφισβητήσεις –
αυτή τη φορά με στόχο τον ίδιο το Μαχφούζ. Ένα περιοδικό θέλησε να δημοσιεύσει
το λογοκριμένο μυθιστόρημα αλλά ο Μαχφούζ είπε ότι θα συμφωνούσε μόνο αν έδινε
τη συγκατάθεσή του το μεγάλου κύρους ισλαμικό ινστιτούτο Αλ Άζχαρ. Η θέση του
πυροδότησε αντιδράσεις, καθώς αυτή τη φορά δεχόταν ο ίδιος να λογοκριθεί από
την Εκκλησία.

Πολλοί συνεπέραναν ότι η απόπειρα δολοφονίας εις βάρος του το 1994 τον είχε
αλλάξει. Ήταν ένας φανατικός ισλαμιστής που τον μαχαίρωσε στον λαιμό,
πειράζοντας κάποιο νεύρο που του προκάλεσε αναπηρία στο δεξί χέρι. Ο θύτης τον
κατηγορούσε ως βλάσφημο, παρακινημένος από φετφά ενός ριζοσπάστη Αιγύπτιου
κληρικού, που το 1989 (την ίδια χρονιά που ο Χομεϊνί έβγαλε φετφά για τον
Ρούσντι) δήλωσε ότι για το βιβλίο «Παιδιά του Γκεμπελάουι» ο Μαχφούζ άξιζε να
πεθάνει.

Όμως ο Μαχφούζ, όλη του τη ζωή, προσπαθούσε να σκεφτεί συμβιβαστικά. Ήταν υπέρ
των διαπραγματεύσεων με το Ισραήλ μετά τον πόλεμο των έξι ημερών, υποστήριξε
την πολιτική Σαντάτ για ειρήνη με το Ισραήλ. Έδωσε μάχες για την ίδρυση
παλαιστινιακού κράτους, αλλά δεν διακατεχόταν από αντιεβραϊκό μένος. Όσο για
το Ισλάμ, ποτέ δεν είπε ότι ήταν εναντίον του. Η φράση που θα ταίριαζε
περισσότερο στη φιλοσοφία του, είναι ίσως ότι ήταν υπέρμαχος της δύναμης της
γνώσης, κοντά στην πίστη.

Τέκνο δύο πολιτισμών

Ο Ναγκίμπ Μαχφούζ έζησε όλα τα μεγάλα γεγονότα του αιγυπτιακού 20ού αιώνα. Ένα
από τα καλύτερα έργα του είναι η «Τριλογία του Καΐρου» («Ο δρόμος κοντά στο
παλάτι», «Το παλάτι των επιθυμιών», «Οι δρόμοι του Νείλου») που αφηγείται τη
μετάβαση από την αγγλική αποικιοκρατία στη χειραφέτηση. Δημοκράτης και
ειρηνιστής, αντιλαμβανόταν τον εαυτό του (όπως είπε στο λόγο του για την
απονομή του Νόμπελ, το 1988) ως «τέκνο δύο πολιτισμών, που κάποια στιγμή στην
ιστορία συνήψαν ευτυχισμένο γάμο. Του πολιτισμού των Φαραώ, ηλικίας 7.000
ετών, και του πολιτισμού του Ισλάμ, ηλικίας 1.400 ετών».