TPITH AΠOΨH Ο κοινωνικός ρόλος του εφήμερου έντυπου λόγου

H προηγούμενη επιφυλλίδα για την «Ιστορία στην πρώτη σελίδα» των εφημερίδων,
με δύο παραδείγματα, το γαλλικό του 1965 και το πρόσφατο ελληνικό, των «ΝΕΩΝ»,
συνδυάστηκε με ένα φαινόμενο που θέριεψε κατά τον τελευταίο χρόνο και με βάζει
σήμερα σε βαθιά νερά· σε τούτο με βοήθησε και η επιφυλλίδα του κ. Στέλιου
Παπαθανασόπουλου («TA NEA», 13.7.2006). Θα μιλήσω λοιπόν, θα διατυπώσω κάποιες
σκέψεις θέλω να πω, για την κυκλοφορία των εφημερίδων. Οι σημερινοί τίτλος και
υπότιτλος δημιουργούν ήδη μια κεντρική ιδέα, αφού συνδέουν τις κυκλοφορίες των
εφημερίδων με τις κοινωνικές πραγματικότητες. Από αυτό προκύπτει το αφελές
αυτονόητο ότι, αφού υπάρχει τέτοια σύνδεση, πάει να πει ότι όσο μειώνεται η
κυκλοφορία των εφημερίδων, τόσο αδυνατίζει ο κοινωνικός τους ρόλος. Βέβαια,
πρέπει να σκεφτούμε σε τι αναλύεται ο εν λόγω ρόλος, αν είναι υπέρ της
κοινωνίας ή το αντίθετο. Και, ασφαλώς, να σκεφτούμε – στην κυριολεξία, να
ερευνήσουμε και να μελετήσουμε· είναι επιστημονικό το ζήτημα – ποια είναι η
αιτία της μεγάλης κάμψης των κυκλοφοριών.

Ό,τι και όσα εννοούμε με τη λέξη τηλεόραση, είναι μια καλή απάντηση· φοβούμαι
εύκολη. Βέβαια, ο κ. Παπαθανασόπουλος, κάνοντας την έρευνά του παρατήρησε ότι
η προσοχή του κοινού στην τηλεόραση δεν είναι «δεδομένη», είναι «δανεισμένη».
Σ’ αυτό, διαβάζω ότι στην πραγματικότητα τηλεοπτικό κοινό δεν υπάρχει,
υπάρχουν τηλεθεατές. Σχέση όμως με τις εφημερίδες και μάλιστα στενή υπάρχει·
δεν επιτρέπεται να μιλούμε για «αναγνωστικό κοινό» και «τηλεοπτικό κοινό» σαν
διαφορετικές ή και αντιθετικές κοινωνικές κατηγορίες. Σωστά παρατηρεί ο κ.
Παπαθανασόπουλος ότι γενικώς η σχέση του κοινού με τα MME περνά φάση
χαλάρωσης· προφανώς επειδή η κοινωνία βρίσκεται σε μεταβατική περίοδο με
βαθιές ανακατατάξεις. H χαλαρή σχέση όμως με όλα τα MME ως απάντηση στη μεγάλη
κάμψη της κυκλοφορίας των εφημερίδων, προσωπικά δεν με ικανοποιεί· όταν
μάλιστα η μείωση είναι κατά περιπτώσεις σχεδόν στο μισό και όταν οι
κυκλοφορίες της μεγαλύτερης απογευματινής εφημερίδας κυμαίνονται στα 60.000 –
80.000 φύλλα. H γνώμη μου είναι ότι η καταφυγή στην τηλεόραση είναι
αποτέλεσμα· οι αιτίες της πτώσης των κυκλοφοριών των εφημερίδων πρέπει να
αναζητηθούν αλλού: έχουμε κάμψη της αναγνωσιμότητας του κοινού; Κι αν όχι, τι
πράγματι συμβαίνει;

Γιατί σκέφτομαι αυτό το «φαινόμενο» για το οποίο είπα πριν ότι μοιάζει να
θέριεψε κατά τον τελευταίο χρόνο· εννοώ βέβαια τις εφημερίδες που διανέμονται
δωρεάν.

Όπως ξέρουμε είναι καθημερινές, εβδομαδιαίες και μηνιαίες. Έχουμε ποτέ
μετρήσει τις κυκλοφορίες τους; Είναι ακριβές ότι οι δύο μεγαλύτερες σε
κυκλοφορία ξεπερνούν ημερησίως τις 100.000 φύλλα, όπως οι ίδιες ισχυρίζονται;
Αν είναι έτσι, ζήτημα αναγνωσιμότητας δεν τίθεται. Και αν μάλιστα λάβουμε
υπόψη ότι εφημερίδες που διανέμονται δωρεάν κυκλοφορούν σε απίστευτο, κατά τη
γνώμη μου, αριθμό, κάπου δεκαπέντε – λίγες είναι, βέβαια, οι καθημερινές –
όπως και ότι αυτές δεν διανέμονται σε όλη την Ελλάδα, καθώς και ένα τρίτο, ότι
αν περάσεις μετά τις δέκα η ώρα το πρωί από κεντρικά σημεία της Αθήνας, θα
διαπιστώσεις ότι έχουν όλες εξαντληθεί, τότε όχι μόνον δεν τίθεται ζήτημα
αναγνωσιμότητας, αλλά και ανακύπτει πολύ σοβαρό ερώτημα. Μήπως και η
εξοικονόμηση ακόμη και ενός ευρώ είναι για πολύ, τελικά, κόσμο σημαντική;
Κάποιος θα πει αμέσως: είναι ακριβές οι εφημερίδες. Οι εφημερίδες είναι
πράγματι ακριβές, αλλά για τον αγοραστή· για τον εκδότη τους, ακόμη και αυτή η
υψηλή για τα μεσαία κοινωνικά στρώματα τιμή, δεν καλύπτει το κόστος παραγωγής
της εφημερίδας για τις περισσότερες εφημερίδες· αν όχι για όλες. H επιτυχία
των δωρεάν εφημερίδων δείχνει ότι ο άνθρωπος της χαμηλής εισοδηματικής
κατάστασης προτιμάει να διαβάζει τα νέα στην εφημερίδα – δεν του αρκεί η
τηλεόραση· εμπιστεύεται περισσότερο τον έντυπο λόγο.

Και πάλι αν τα πράγματα όπως τα περιγράφω συστοιχούνται με ευρύτερες
κοινωνικές αναζητήσεις, ο λόγος της πτώσης των κυκλοφοριών των πωλούμενων
εφημερίδων θέτει σοβαρότατα κοινωνικά ζητήματα σχετικά με τις διόδους
προπαγάνδισης και συγκεκριμένου τρόπου πληροφόρησης και ελέγχου της
πληροφορίας, όπως της ιδεολογικής καθοδήγησης ευρέων κοινωνικών ομάδων.

Νομίζω λοιπόν ότι χρειάζεται να μετρήσουμε και να μελετήσουμε το «φαινόμενο»
της δωρεάν διανομής τόσων εφημερίδων· να απαντήσουμε στα πολλά ερωτήματα που
προκύπτουν. Γιατί ακόμη και αν κάποιοι αρμόδιοι ή άμεσα ενδιαφερόμενοι
γνωρίζουν, πρέπει να ικανοποιηθεί και το αίτημα πολλών άλλων να γνωρίσουν.
Κανένας πάντως δεν θα με πείσει ότι το «φαινόμενο» είναι χωρίς σημασία και ότι
τα ερωτήματα που τίθενται είναι ανυπόστατα· ούτε ότι η δωρεάν διανομή τόσων
εφημερίδων δεν είναι τίποτε άλλο από αγαθοεργία. Το πρώτο που πρέπει να
μάθουμε είναι οι φορείς που εκδίδουν και διανέμουν αυτές τις εφημερίδες και
ποιον και τι εξυπηρετεί η δωρεάν διανομή τους. Ένα δεύτερο ερώτημα έχει να
κάνει με το περιεχόμενο αυτών των εντύπων, με αυτό, αλλιώτικα, που είπα πριν
για τον τρόπο πληροφόρησης και ελέγχου της πληροφορίας· ποια κέντρα, θα ‘λεγε
άλλος, εκπέμπουν ό,τι εκπέμπεται μέσω των δωρεάν εφημερίδων; Γιατί μου έχει
κάνει εντύπωση που δεν έχω δει να δημοσιεύεται κάποια ανάλυση του
«φαινομένου», τουλάχιστον στις (πωλούμενες) εφημερίδες.

Ο Βασίλης Κρεμμυδάς είναι ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών.