TPITH AΠOΨH H ιστορία στην πρώτη σελίδα

Από την αναγγελία κιόλας χάρηκα πολύ που «TA NEA» θα εξέδιδαν ένθετο με τον
τίτλο «H ιστορία στην πρώτη σελίδα – 75 χρόνια»· ήταν ένας καημός μου 40
χρόνων. Από τότε, δηλαδή, που κυκλοφόρησε στο Παρίσι αντίστοιχο έργο. Τότε, το
1965, οι εκδόσεις Librairie Jules Tallandier είχαν θέσει σε κυκλοφορία ένα
σκληρό χάρτινο κουτί, όπου με τον ίδιο τίτλο «L’ histoire a la Une», είχαν
τοποθετηθεί αντίγραφα της πρώτης σελίδας διαφόρων εφημερίδων σε φυσικό
μέγεθος· την έκδοση, που η χρονική έκτασή της είναι 1 Ιανουαρίου 1900 – 7
Μαΐου 1945, είχε προλογίσει ο Andre Maurois.

H έκδοση περιλαμβάνει 28 εφημερίδες. H λογική επιλογής αντιλαμβάνομαι ότι
συγκροτήθηκε από την αντιστοιχία της σημασίας του γεγονότος και της
παρουσίασής της στο πρωτοσέλιδο. Συμπορεύτηκαν δηλαδή η προηγούμενη επιλογή
κάποιων σημαντικών γεγονότων και ο τρόπος παρουσίασής τους, χωρίς να είναι
πάντοτε το επιλεγόμενο γεγονός που προσδιόριζε την αναπαραγωγή του
πρωτοσέλιδου. Για παράδειγμα, η Humanite έχει επιλεγεί δύο φορές, για θάνατο
και τις δύο: δολοφονία του Jean Jaures (φύλλο 1ης Αυγούστου 1914) και θάνατος
του Λένιν (φ. 23ης Ιανουαρίου 1924).

Αυτό που έχει ενδιαφέρον να παρατηρήσουμε είναι ότι στην έκδοση των γαλλικών
εφημερίδων κυριαρχούν ως πρώτη είδηση διεθνή γεγονότα· αν συνυπολογίσουμε και
τους δύο παγκόσμιους πολέμους, τα διεθνή είναι πρώτο θέμα στις 20 από τις 28
εφημερίδες που περιλαμβάνει το κουτί. Μερικοί τίτλοι είναι ενδιαφέροντες:
«Πέθανε η βασίλισσα της Αγγλίας» (L’ echo de Paris, 23 Ιανουαρίου 1901),
«Τρομακτική καταστροφή, σεισμός και τσουνάμι στη Σικελία – γίνεται λόγος για
60.000 νεκρούς» (Le Petit Journal, 30 Δεκεμβρίου 1908), «Αυτοκτονία του
Σταβίνσκυ» (Excelsior, 9 Ιανουαρίου 1934), και «Στέψη του Γεωργίου Στ’» (L’
Intransigeant, 13 Μαΐου 1937).

Στην έκδοση των «ΝΕΩΝ» παρατηρούμε κάτι εξίσου ενδιαφέρον: όσο προχωρούμε στον
χρόνο προς τις μέρες μας τόσο πυκνώνουν τα πρωτοσέλιδα με κύριο θέμα από τα
διεθνώς συμβαίνοντα, ενώ έναν άλλο, όχι ασήμαντο, χώρο καταλαμβάνουν τα
σχετικά με την Ευρωπαϊκή Ένωση. Θαυμαστές και οι δύο εκδόσεις, έχουν αποφύγει
τις συγκρίσεις: όχι πώς παρουσίασαν το ίδιο γεγονός, την ίδια ημέρα, δύο,
πολλές, εφημερίδες, αλλά επιλογή χαρακτηριστικών τίτλων – η σύγκριση είναι
δουλειά άλλων και θα ήταν εξαιρετικά χρήσιμο να την οργανώσει ένας ισχυρός
φορέας, η ΕΣΗΕΑ ας πούμε.

Και οι δύο εκδόσεις δε μιλούν για άλλο από την Ιστορία· ο Τύπος είναι πηγή του
ιστορικού από τις πιο ενδιαφέρουσες: ασκεί πολιτική, μεθοδεύει ιδεολογίες,
ερμηνεύει γεγονότα, πληροφορεί, πιέζει προς πολλές κατευθύνσεις· είναι από
μόνος του μέγα γεγονός. Πρέπει όμως να κάνω μια παρατήρηση. Το πρωτοσέλιδο, το
κεντρικό θέμα, το κύριο άρθρο είναι ένα πράγμα· ένα άλλο είναι οι «μέσα»
σελίδες, τα «μικρά», τα καθημερινά, τα «ψιλά». Τώρα, τις τελευταίες δεκαετίες
που η ιστορική έρευνα έχει εισβάλει στο αχανές πεδίο των συμπεριφορών και των
νοοτροπιών και έχει κατακτήσει τα εργαλεία για την εξερεύνησή του, αυτά τα
«ψιλά» μπορεί να αναδειχθούν σε πηγή από τις πιο ενδιαφέρουσες. Τα
παραδείγματα είναι άφθονα· οι καιρικές συνθήκες και οι επιπτώσεις τους στην
παραγωγή και στις επικοινωνίες, οι δολοφονίες για λόγους τιμής, όπως λέγαμε
παλιά, η διασκέδαση των ανθρώπων κ.λπ. Και, φυσικά, πρέπει να μας απασχολήσει
σοβαρά η έντυπη διαφήμιση, όχι μόνον για να γνωρίσουμε την ιστορία της ίδιας,
αλλά και για να συλλέξουμε πληροφορίες για την κίνηση της αγοράς, για τα
προσφερόμενα – και αγοραζόμενα – αγαθά, για τις ανάγκες τελικά ενός κομματιού
της κοινωνίας, το οποίο μπορούμε τώρα να διακρίνουμε.

Αυτό το πλήθος από «μικρές» πληροφορίες συγκροτεί με κατάλληλη επεξεργασία ένα
σύνολο σχέσεων. H κριτική που άσκησε ο Τύπος, το 1905, για τη μεταφορά κάποιων
εργαστηρίων της Ιατρικής Σχολής έξω από την πόλη, στην ερημιά, εκτός από
διασκεδαστική είναι και ενδιαφέρουσα, γιατί μας πληροφορεί για τις λειτουργίες
της πόλης στον χώρο· η εν λόγω «ερημιά» ήταν στην περιοχή όπου σήμερα
βρίσκεται το Ιπποκράτειο Νοσοκομείο, στην οδό Κηφισίας, όπως λεγόταν η
κατοπινή Βασιλίσσης Σοφίας.

Μια άλλη αναξιοποίητη πηγή για τον ιστορικό και για την πριν από την τηλεόραση
(εικόνα και ήχος) εποχή είναι ο επαρχιακός Τύπος. Ιδιαίτερα γι’ αυτά τα
«μικρά» για τα οποία μιλώ, αυτός ο Τύπος, όσος έχει διασωθεί αποτελεί έναν
πραγματικό πλούτο.

Βέβαια, σχετικά με τη χρήση του Τύπου ως ιστοριογραφικής πηγής υπάρχει
αντίλογος: η πληροφόρηση που προσφέρει ο Τύπος είναι επιλεκτική,
ιδεολογικοποιημένη, ενώ υπάρχει και κίτρινος Τύπος. H απάντηση στον αντίλογο
είναι εύκολη: η ιστοριογραφία – και η δική μας κατά τις τελευταίες δεκαετίες –
διαθέτει προ πολλού τα κατάλληλα εργαλεία για να επεξεργαστεί όλα αυτά και
πολλά άλλα χαρακτηριστικά του Τύπου. Ιδιαίτερα αυτές οι «μικρές» πληροφορίες,
στις οποίες επιμένω, δεν χρειάζονται πολλά και πολύ εξειδικευμένα τέτοια
εργαλεία. Το πρόβλημα για να μπορέσουμε να αναδείξουμε τον Τύπο ως καίρια πηγή
της ιστοριογραφίας είναι άλλο· χρειάζονται πολλά χέρια και πολλά λεφτά, όχι
όμως τόσα ώστε να αποτρέπεται η επιστημονική εκμετάλλευση της «εφήμερης»
πληροφορίας.

Ο Βασίλης Κρεμμυδάς είναι ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών.