TPITH AΠOΨH Kαιρός για περισυλλογή

Οι πρόσφατες εξελίξεις στα ελληνοτουρκικά έχουν οδηγήσει σε έναν ενδιαφέροντα
και γόνιμο διάλογο, ειδικά στο Τύπο, ως προς τον πλέον αποτελεσματικό τρόπο
αντιμετώπισής τους. Το ελληνικό ΥΠΕΞ (κυρία Ντόρα Μπακογιάννη) από την πλευρά
του φαίνεται ότι προσπαθεί να σταθεί στο ύψος των περιστάσεων και να απαλλαγεί
από τις γνωστές αγκυλώσεις και τη ραστώνη που είχε επικρατήσει επί Πέτρου
Μολυβιάτη. Τέτοια κινητικότητα στο ΥΠΕΞ είχαμε να τη δούμε από το 1999, μία
ιστορική χρονιά στα ελληνοτουρκικά.

H τωρινή εποχή προσφέρεται για περισυλλογή αν μη τι άλλο γιατί λόγω της κρίσης
που συνταράσσει σήμερα την Τουρκία είναι ακατάλληλη στιγμή για εποικοδομητικές
πρωτοβουλίες από μέρους μας. Προφανώς πρώτα πρέπει να ξεκαθαρίσει το τοπίο στη
γείτονα. Αλλά όταν ξεκαθαρίσει θα πρέπει να είμαστε πανέτοιμοι για
πρωτοβουλίες συνολικής ειρηνικής επίλυσης των διαφορών με συνδυασμό νομικών
(δικαστικών) και διπλωματικών μεθόδων επίλυσης. Στόχος η λύση «θετικού
αθροίσματος» στο Αιγαίο και για τις δύο πλευρές και όχι ένα «Αιγαίο ελληνική
λίμνη». Για την ώρα αρκεί το μορατόριουμ στο Αιγαίο για το καλοκαίρι και η
αποτελεσματική διαχείριση των διαφόρων τριγμών (πάνω από όλα με «κόκκινα
τηλέφωνα» σε πολλαπλά επίπεδα).

Ας δούμε όμως τα πράγματα από κάποια απόσταση, όπως θα τα έβλεπε ας πούμε ένας
κάτοικος των Νήσων του Σολομώντα στον Ειρηνικό Ωκεανό ή ένας άνθρωπος του 19ου
αιώνα, του αιώνα των εθνοτήτων. Οι ελληνοτουρκικές σχέσεις θα φάνταζαν ως μία
από τις κλασικές περιπτώσεις «αντίπαλων δυάδων», με μακριά ιστορία
αντιπαράθεσης και εχθρότητας, όπως οι περιπτώσεις Γάλλων – Γερμανών, Αρμενίων
– Τούρκων, Σέρβων – Αλβανών ή Ισραηλινών – Αράβων. Και κάτι περισσότερο, ίσως
θα την έβλεπε ως τη μακροβιότερη συνεχιζόμενη αντιπαράθεση, ακόμη και αν η
έναρξή της τοποθετηθεί με αυστηρά κριτήρια (και όχι με βάση τους ιστορικούς
αναχρονισμούς της ελληνικής εθνικής αφήγησης, π.χ. 1071 ή 1453), θεωρώντας ότι
αυτή ξεκινάει το 1921 ή, ακριβέστερα, το 1912.

Από την άλλη θα διαπίστωνε, ίσως με κάποια έκπληξη, ότι δεν έλειψαν μεταξύ
Ελλάδας και Τουρκίας και εποχές ομαλών σχέσεων. Πλην όμως η ομαλοποίηση αυτή
δεν οδήγησε σε πραγματική προσέγγιση. Καμία προσπάθεια προσέγγισης δεν ήταν
τελική, όπως αντίθετα ήταν στην περίπτωση Γάλλων – Γερμανών. Ίσως το μόνο που
έχει επιτευχθεί σήμερα (από το 1999 και έπειτα) είναι πως έχει γίνει πεποίθηση
ότι μία ένοπλη σύγκρουση θα είχε τόσο μεγάλο κόστος και για τις δύο χώρες.

Στην ελληνοτουρκική ιστορία υπάρχει και ένα μεγάλο παράδοξο, όπως θα
διαπίστωνε ο αποστασιοποιημένος παρατηρητής που είπαμε: το γεγονός ότι και οι
δύο πλευρές, τουλάχιστον από τον Σεπτέμβριο του 1974, διαρρηγνύουν τα ιμάτιά
τους ότι δεν τρέφουν καμία μα καμία επεκτατική βλέψη στο Αιγαίο ή αλλού
εναντίον του άλλου, ότι είναι κράτη ταγμένα στο εδαφικό στάτους κβο. Πιστεύουν
ότι η άλλη πλευρά είναι αθεράπευτα επεκτατική. Μήπως θα πρέπει να πάρουμε στα
σοβαρά αυτές τις επίσημες θέσεις σε σχέση με την Τουρκία και η Τουρκία για μας
(παρεκτός βέβαια αν θα πρέπει να μιλήσουμε με όρους φροϋδικής «προβολής»);
Άλλωστε, όπως μας λένε οι νηφάλιοι ειδικοί μελετητές της σύγχρονης Τουρκίας
(Landau, Zurcher, Ahmad, Hale και πολλοί άλλοι), ο επεκτατικός τουρκικός
εθνικισμός (παντουρκισμός) ήκμασε μόνο στιγμιαία, καθώς «ο Μεγάλος Ασθενής της
Ευρώπης» ψυχορραγούσε και τα ηνία τα κρατούσε ο μεγαλεπήβολος Ενβέρ Πασάς
(αρχιτέκτονας με τον Ταλάτ Πασά των αρμενικών σφαγών). Ποτέ άλλοτε δεν
αποτέλεσε κυβερνητική πολιτική, παρά τις κατά καιρούς ιαχές του φασιστικού
εθνικιστικού κόμματος της Εθνικής Δράσης.

Ο Αλέξης Ηρακλείδης είναι καθηγητής Διεθνών Σχέσεων και Ανάλυσης
Συγκρούσεων στο Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Ιστορίας του Παντείου Πανεπιστημίου.