Φύκια… αλτρουιστές!

Αλτρουιστής δεν γίνεσαι, αλλά γεννιέσαι. Οι επιστήμονες μπορούν τώρα να
στοιχειοθετήσουν αυτήν την άποψη, αφού ανακάλυψαν το γονίδιο του αλτρουισμού
σε έναν πρωτόγονο οργανισμό, φθάνοντας αρκετά κοντά στο να εξηγήσουν πώς
εξελίχθηκε η συνεργασία των ειδών και φυσικά των ανθρώπων.

Στο μικροσκοπικό – και πρωτόγονης γενετικής σύνθεσης – φύκι Volvox carterii βρήκαν οι επιστήμονες τις πρώτες ενδείξεις για τη βιολογική προέλευση του αλτρουισμού, τόσο σε ανώτερα είδη του ζωικού βασιλείου όσο και στον ίδιο τον άνθρωπο

Είναι η πρώτη φορά που επιστημονικές έρευνες αποκτούν μια… ιδέα για την
απάντηση του προαιώνιου ερωτήματος: «Πώς γίνεται και κάποιοι άνθρωποι είναι
γενναιόδωροι και αλτρουιστές προς τους άλλους; Πώς εξηγείται η μαζική
ανταπόκριση ανθρώπων από όλον τον πλανήτη κάθε φορά που συμβαίνει μια μεγάλη
καταστροφή και η ανθρωπιστική βοήθεια συγκεντρώνεται σε χρόνο μηδέν;».

Στο τελευταίο τεύχος του επιστημονικού περιοδικού «Molecular Biology and
Evolution», επιστήμονες από Πανεπιστήμια του Καναδά και της Αριζόνας
δημοσιεύουν μια νέα μελέτη για ένα πρωτόγονο πλάσμα, το Volvox carterii, στο
οποίο εντόπισαν το γονίδιο του αλτρουισμού.

Διερεύνηση της εξέλιξης. Ο συγκεκριμένος οργανισμός είναι ένα είδος
φυκιού του ωκεανού και θεωρείται ιδανικός για τέτοιου είδους μελέτες, αφού
εξαιτίας της απλότητάς του αποτελεί έναν καλό «μπούσουλα» για τη διερεύνηση
της εξέλιξης των πολυκύτταρων οργανισμών, καθώς και της συνεργασίας των
διαφόρων κυττάρων μεταξύ τους – σε αυτό το σημείο άλλωστε βρίσκεται και η βάση
του αλτρουισμού, από την απλούστερη ώς την πλέον σύνθετη μορφή του.

Δεν διαφέρει. Όσο και να φαίνεται ανεδαφικό, ο αλτρουισμός των φυκιών –
σε όρους εξελικτικής βιολογίας – δεν διαφέρει από τον αλτρουισμό του ανθρώπου.

Και στις δύο περιπτώσεις ο μηχανισμός είναι παρόμοιος: καθώς τα γονίδια
εξελίσσονται για να υπηρετούν τη συνεργασία προς όφελος του οργανισμού,
ανάλογα ενεργοποιούνται και προς όφελος των άλλων. Για την επιβεβαίωση των
παραπάνω σημαντικών ενδείξεων απαιτούνται βέβαια αρκετές ακόμη μελέτες σε
πολλά είδη οργανισμών, ώσπου να φθάσουμε και στον άνθρωπο.

Νευρωνική «καλωδίωση». Πρόσφατες μελέτες έδειξαν ότι ο ανθρώπινος
εγκέφαλος διαθέτει νευρώνες που επιτρέπουν στον άνθρωπο να αντιλαμβάνεται τα
συναισθήματα των άλλων. Πειράματα επιστημόνων από το Πανεπιστήμιο Emory
έδειξαν ότι ο άνθρωπος επιλέγει συμπεριφορές αλτρουισμού και συνεργασίας ακόμη
και αν αυτό του κοστίζει σε άμεσο κέρδος ή αν υπάρχουν εξωτερικοί παράγοντες
που υπαγορεύουν το αντίθετο.

Αφού λοιπόν οι άνθρωποι διαθέτουν τη νευρωνική «καλωδίωση» της αλτρουιστικής
συμπεριφοράς, απομένει στους επιστήμονες να εντοπίσουν και τα γονίδια που την
ενεργοποιούν.

Μόνο τα «βασιλικά» κύτταρα αναπαράγονται!

Οι επιστήμονες διαπίστωσαν ότι το Volvox carterii διαθέτει περίπου 2.000
κύτταρα. Όλα, εκτός από 16, είναι μη βλαστικά κύτταρα και χωρίζονται σε
διάφορες κατηγορίες ανάλογα με τη «δουλειά» που πρέπει να κάνουν. Τα κύτταρα
αυτά ουσιαστικά θυσιάζουν τον εαυτό τους, αφού δεν μπορούν να αναπαραχθούν και
πεθαίνουν μαζί με το σώμα του Volvox. Μόνο τα 16 από 2.000 κύτταρα θα
«επιβιώσουν», αφού αυτά είναι που θα μετατραπούν σε «ωάρια» και
«σπερματοζωάρια» (βλαστικά), ώστε να γεννηθεί το νέο Volvox. Ούτε λίγο ούτε
πολύ, αυτό αποτελεί μία από τις πρωταρχικές μορφές αλτρουισμού στον κόσμο των
ζωντανών οργανισμών. Είναι μια διαδικασία ανάλογη με τη βασίλισσα και τις
εργάτριες στις κοινότητες των εντόμων.

Αυτός ο διαχωρισμός των «επιλέκτων» και των προς θυσία κυττάρων στο φύκι
οφείλεται στο γονίδιο RegA, το οποίο καθορίζει την ανάπτυξη των κυττάρων –
αυτά που θα αναπτυχθούν περισσότερο είναι και τα αναπαραγωγικά κύτταρα. Το
RegA βρέθηκε και στα «εργατικά» και στα «βασιλικά» κύτταρα του Volvox. Μόνο
που στα πρώτα είναι ανενεργό!

Συγκρίνοντας το γονιδίωμα του Volvox με μονοκύτταρους οργανισμούς, οι
ερευνητές διαπίστωσαν ότι η «αρμοδιότητα» του αλτρουιστικού γονιδίου
εξελίχθηκε μέσα στον χρόνο – στον απλούστερο πρόγονο του φυκιού δουλειά του
ήταν να τροφοδοτεί τα κύτταρα σε περιόδους έλλειψης τροφής, αργότερα
αφιερώθηκε στο… ανώτερο λειτούργημα της «κυτταρικής συνεργασίας»! Στην
πορεία αυτής της εξέλιξης, δεν αποκλείεται να μεταλλάχθηκε και το ίδιο το
γονίδιο.

Νεάντερνταλ σε… ρεσιτάλ συμπόνιας

Στην εξελικτική θεωρία, ο αλτρουισμός δεν έχει θέση: παρά το γεγονός ότι
τέτοιου είδους συμπεριφορές παρατηρούνται σε οργανισμούς τόσο «ταπεινούς»,
όπως το φύκι του ωκεανού, τα βακτήρια ή τα έντομα, η θεωρία της εξέλιξης
υποστηρίζει την επικράτηση του ισχυρού: επιβιώνουν οι οργανισμοί που μπορούν
να αντεπεξέλθουν στις πιο δύσκολες συνθήκες κατορθώνοντας να αναπαραχθούν. Γι’
αυτό και σταδιακά επικρατούν στη φύση τα πιο «θαλερά» γονίδια, ώσπου κι αυτά
να εξασθενήσουν και να δώσουν τη θέση τους σε άλλα και ούτω καθ’ εξής.

Ωστόσο ένα επιστημονικό εύρημα, ηλικίας τουλάχιστον 60.000 χρόνων, ήρθε να
«ταράξει τα ήσυχα νερά» της παραπάνω θεωρίας: Βρέθηκε σκελετός ανθρώπου
Νεάντερταλ, ο οποίος πέθανε μετά την ηλικία των 40 χρόνων. Έπασχε, εκ γενετής,
από ασθένεια η οποία δεν θα του επέτρεπε να ζήσει τόσο πολύ, αν δεν τον
βοηθούσαν οι άλλοι ­ τον τάιζαν με μασημένη τροφή. Μια τέτοια πράξη σίγουρα
δεν ακολουθεί την αρχή της επιβίωσης του ισχυροτέρου.

Ο αλτρουισμός ωφελεί την υγεία

Από όποιο γονίδιο και να προέρχεται, με όποια διαδικασία και να εξελίχθηκε, ο
αλτρουισμός κάνει καλό στην υγεία: σύμφωνα με πρόσφατα ερευνητικά δεδομένα, οι
αλτρουιστικές δραστηριότητες καταπολεμούν το στρες ενώ μπορούν να ενισχύσουν
το ανοσοποιητικό σύστημα του οργανισμού.

Αμερικανοί επιστήμονες διαπίστωσαν μελετώντας επί πολλά χρόνια 400 ζευγάρια
διαπίστωσαν ότι ο αλτρουισμός τούς βοηθούσε να παραμένουν σε καλή διάθεση,
τους απομάκρυνε από τη μοναξιά και τα δυσάρεστα συναισθήματα και, τελικά, τους
έδωσε παραπάνω χρόνια ζωής.

Κι αυτό, γιατί μια καλή πράξη λειτουργεί σαν διεγερτικό στον εγκέφαλο:
ενεργοποιεί τις ενδορφίνες – ορμόνες της ηρεμίας και της ευφορίας – με
αποτέλεσμα να «ανεβάζει» τη διάθεση.

Επιμέλεια: Εύη Ελευθεριάδου, Δέσποινα Κουκλάκη