Eπιστροφή του χιούμορ

O Λαέρτης Μαλκότσης με τον Γιώργο Νινιό στην παράσταση «Κοκκινομπλέ πατίνια» που παίχτηκε αυτή τη σεζόν στο «Θέατρο του Νέου Κόσμου»

Από την εποχή ιδιαίτερα μετά τον πόλεμο, το θέατρό μας επέλεξε τον γλωσσικό
νατουραλισμό, εγκατέλειψε ένα είδος γραφής και ύφους που αντλούσε πρότυπα από
το αγγλικό ρεαλιστικό κοινωνικό δράμα και το γαλλικό μπουλβάρ. Οι συγγραφείς
του Μεσοπολέμου, οι μετά τον Ξενόπουλο και τον Χορν, μια πλειάδα σημαντικών
δημιουργών με λόγιες αποσκευές και ευρωπαϊκή ενημέρωση έγραφαν έργα που δεν
μιμούνταν την πραγματικότητα αλλά αποτύπωναν τους κώδικες του ίδιου του
θεάτρου. Έγραφαν πάνω στα χνάρια και στα πατρόν τού γαλλικού κυρίως έργου
σαλονιού και στο επιτηδευμένο αγγλικό ιδίωμα ειρωνείας. Αν ρίξει κανείς μια
ματιά στα έργα του Λιδωρίκη, του Ιωαννόπουλου, του Καγιά, του Παύλου
Παλαιολόγου, του Συνοδινού ακόμα και στα πρώτα μεταπολεμικά έργα του Τσιφόρου
και του Τσεκούρα, Τζαβέλλα κτλ, θα διαπιστώσει πως διέθεταν ένα είδος
εισαγόμενου χιούμορ. Κομψεπίκομψες φράσεις, έξυπνες ατάκες, ποιητικές κορώνες
και ένας συχνός ευφυολογικός οίστρος, λες και όλοι προσπαθούσαν να βρουν
ελληνικά αντίστοιχα του Όσκαρ Ουάιλντ, του Κοκτό, του Ρουσέν του Τρουαγιά, του
Ζιλ Ρομέν κτλ. Αυθεντικό χιούμορ πάντα βέβαια με φιλολογικές ξένες περγαμηνές
υπήρξε μόνο του Ροΐδη και κανείς στο θέατρο δεν μπόρεσε να το μιμηθεί. Ο
Έλληνας έχει τελείως διαφορετική ψυχοδομή από τον Κεντροευρωπαίο. Θήτευσε
χρόνια, ξεκομμένος από την ευρωπαϊκή γλωσσική και λογοτεχνική και θεατρική
παράδοση, στο λαϊκό ανέκδοτο, στο παραμύθι, στη θυμοσοφική απλοϊκή αφελή
αντίδραση στην καθημερινότητα. Αν θέλει να πιάσει κανείς την αρχή του νήματος
της ελληνικής θεατρικής ειρωνείας, υποχρεωτικά θα ξεκινήσει από τον Καραγκιόζη
και τα συναφή θεατρικά του παράλληλα τη «Βαβυλωνία» το έργο του Χουρμούζη, του
Καρύδη κτλ.

Το κρητικό και το επτανησιακό θέατρο, που προηγήθηκαν αντιγράφοντας ιταλικά
κυρίως πρότυπα της υστεροαναγεννησιακής περιόδου, βωμολοχούν ασύστολα χωρίς
ίχνος χιούμορ. Πλάκα ναι, κοροϊδία ναι, χλεύη, ξεμπρόστιασμα, οχετός ύβρεων,
πουθενά όμως χιούμορ.

Αν πρέπει να μείνουμε στο μεταπολεμικό μας θέατρο, το πρώτο (και από τα
τελευταία!) έργο με γνήσιο χιούμορ ήταν «H πινακοθήκη των ηλιθίων» του
Τσιφόρου, γραφή που ο συγγραφέας γρήγορα παράτησε για να γίνει πρωτοπόρος της
πλάκας, της φάρσας της λαϊκής ατάκας, των ιδιολέκτων της πιάτσας και των
κοινωνικών παριών.

Για εβδομήντα χρόνια επικράτησε ο γλωσσικός νατουραλισμός, η αποτύπωση της
καθημερινής χειρονομίας, λαλιάς και των συναισθηματικών «φυλετικών»
στερεοτύπων. Το χιούμορ επανήλθε, τελείως από άλλο δρόμο, με το έργο του
Ανδρέα Στάικου, με βιτριολική μορφή στα εριστικά έργα του Μάτεσι και πρόσφατα
με τα έργα του Άκη Δήμου και του Αθερίδη.

Δεν αναφέρω την ιδιόρρυθμη υπερρεαλιστική δραματουργία του Ζιώγα. Θα σταθώ
επίσης ενδεικτικά στον τρόπο με τον οποίο μπήκε το χιούμορ στον ώριμο
Καμπανέλλη κυρίως στους Μονολόγους του, στον «Επικήδειο» και σε ρητορικές
τιράντες στα «ιστορικά» του έργα. Αλλά, αν και θα χρειαζόταν ειδικότερη
μελέτη, ο Καμπανέλλης μεταφέρει τον τελείως διάφορο, από εκείνον της χερσαίας
Ελλάδος, κυκλαδίτικο λαϊκό θυμόσοφο αστεϊσμό.

Φέτος είχαμε την ευκαιρία στο «Θέατρο του Νέου Κόσμου» να δούμε το ενδιαφέρον,
στον τομέα που σήμερα ερευνώ, έργο του Σταύρου Τσιώλη «Κοκκινομπλέ πατίνια».
Είναι ένα κυρίως γλωσσικό μικρό κατόρθωμα με πολλά δραματουργικά ελαττώματα
Στην ουσία πρόκειται για τρία σύντομα στιγμιότυπα που συνδέονται μεταξύ τους
λόγω ενός σταθερού άξονα. Το χιούμορ, χιούμορ τελείως ποιητικό και
υπερρεαλιστικό, που θυμίζει και την μπουρλέσκ κωμωδία, τον Μπάστερ Κίτον και
τον Τατί αλλά και τον Μπενίνι, είναι εκείνο που βρίσκεται στην ρίζα της
δραματουργίας. Ένας μαμάκας (!), άβουλος, άγαμος, απλοϊκός, αφελής κερδίζει –
ως καταναλωτικό τέρας – ως δώρο σε σούπερ μάρκετ ένα ζεύγος κοκκινομπλέ
πατίνια: τελείως ξένα στην ελληνική καθημερινότητα, αλλά και τελείως άχρηστα
για τον δωρολήπτη που δεν ξέρει πώς να τα βάλει, να τα συνδέσει και να τα
χρησιμοποιήσει. Αισθάνεται όμως μια υπέρτατη εύνοια ότι έχει το μοναδικό
προνόμιο και είναι κάτοχός τους. Τεμπελάκος, χασομέρης, αφημένος
κατοικοεδρεύει σ’ ένα παγκάκι ενός ανύπαρκτου πάρκου, σε λαϊκή γειτονιά. Και
δέχεται τρεις επισκέψεις, τρία τυχαία συναπαντήματα με τρεις ιδιόμορφους
τύπους. H επαφή που δημιουργείται είναι σχεδόν παραλογική, διότι καθένας και ο
άξονας έχουν την έγνοια τους και τη στρατηγική τους. Άλλοι τον χρησιμοποιούν,
άλλοι τον έχουν ως πρόσχημα, άλλοι τον παραπλανούν τον εκμεταλλεύονται και
άλλοι απλώς τον ανέχονται. Είναι σαν τα πατίνια του: μισοάχρηστα, μισοχρήσιμα,
δύσχρηστα και αχρείαστα νά ‘ναι.

Χωρίς ξεκάθαρους στόχους το έξυπνο καυστικό ευφυολόγημα του Τσιώλη, αφού μένει
στο μεταξύ το πρόβλημα της μοναξιάς του σύγχρονου ανθρώπου και το πρόβλημα της
έλλειψης επικοινωνίας ή και το πρόβλημα της προσχηματικής επικοινωνίας.

Ο Βαγγέλης Θεοδωρόπουλος προσπάθησε να βρει τη χρυσή τομή τού ύφους και όντως
με επιτυχία ακροβάτησε ανάμεσα στην ποιητική τρέλα τού υπερρεαλιστικού
μπουρλέσκ και στην παράδοση της ελληνικής φάρσας, όπως την επεξεργάστηκε στα
στιγμιότυπά της η επιθεώρηση.

H Μαγιού Τρικεριώτη έπαιξε με τις αντιθέσεις βάθους. Έχτισε έναν απρόσωπο,
άφιλο μικροαστικό χώρο, σαν δημόσια υπαίθρια φυλακή, σχεδόν Μπεκετικό τοπίο
που θυμίζει τον απροσδιόριστο τόπο τού «Περιμένοντας τον Γκοντό» (υπάρχει και
ένα δέντρο στην άκρη!), ώστε το παράλογο των σχέσεων και της τυχαίας,
συμπτωματικής συνάντησης να γίνεται αφορήτως σύνηθες.

Διπλή έκπληξη, Μαλκότσης και Νινιός

H έκπληξη ήταν διπλή στη διανομή. Ο Μαλκότσης, ως αφελής μαμάκας, ένα ευφυές
στη σύνθεσή του κράμα μπαστερκιτονικής απάθειας και θείας απλοϊκότητας τύπου
Μπενίνι αλλά συνάμα και μια υπόγεια ανεπίγνωστη ειρωνεία τύπου Τατί έπλασε ένα
αξιολάτρευτο σκηνικό υβρίδιο, ιλαροτραγικής καταγωγής. H δεύτερη έκπληξη, ο
Γιώργος Νινιός. Ξεπέρασε μανιέρες στερεότυπα, τηλεοπτικά τρικ, κινηματογραφική
τυπολογία και δημιούργησε ένα τετραπέρατο, πανούργο, μείγμα γυμνοσάλιαγκα,
αλεπούς και νυχτερίδας, απατεωνίσκο αναγνωρίσιμο από την Κεντρική Αγορά έως
τους αεριτζήδες της Αθηνάς και τους ξεναγούς βορείων τουριστριών.

Ο Στέριογλου είναι ένας ηθοποιός που εκτιμώ απεριόριστα. Πρώτα γιατί ποτέ δεν
προσέρχεται στη σκηνή αδιάβαστος, αμελέτητος και απροετοίμαστος και δεύτερον
διότι είναι ένας ηθοποιός στυλ, σπάνιο στις μέρες μας. Συχνά όμως η
προετοιμασία, το πρόγραμμα, η φόρμα εργασίας του γίνονται εμφανή και έχεις την
εντύπωση πως εκτελεί άσκηση ακριβείας. Αυτό συνέβη και στην παράσταση των
«Πατινιών», έβλεπες ένα τέλειο σχήμα χωρίς ψυχή και επικοινωνιακό γκελ.

Ο Δεντάκης, ο τρίτος επισκέπτης, είναι ηθοποιός με σκηνική πειθώ αλλά ακόμη
άπειρος για ένα είδος θεάτρου που χρειάζεται φαντασία, ακρίβεια και ευθυβολία λόγου.