Mε πυξίδα την… αβεβαιότητα

Οι τολμηροί εξερευνητές που διέσχιζαν τους ωκεανούς από τον 17ο και τον 18ο
αιώνα, δεν θα μπορούσαν ποτέ να φανταστούν ότι κάποια μέρα τα ημερολόγια των
πλοίων τους θα χρησίμευαν στους επιστήμονες για να κατανοήσουν τις αλλαγές του
μαγνητικού πεδίου της Γης.

Ο Ντέιβιντ Γκάμπινς, που είναι γεωφυσικός στο Πανεπιστήμιο του Λιντς στην
Αγγλία, αξιοποίησε μαζί με τους συναδέλφους του δεδομένα από τη ναυσιπλοΐα της
παλιάς εποχής και τα συνδύασε με στοιχεία που προέρχονται από αρχαιολογικά
τεχνουργήματα. Ο στόχος του ήταν να διαπιστώσει κατά πόσο η διεύθυνση και η
ισχύς του μαγνητικού πεδίου της Γης άλλαξαν μεταξύ του 1590 και την εποχή που
ο Κάρολος Δαρβίνος περιπλανιόταν με το πλοίο «Beagle» σε όλο τον πλανήτη για
να συλλέξει στοιχεία για τη Θεωρία των Ειδών (γύρω στα 1840).

Μειώνεται κατά 0,05%. Βέβαια, συστηματικά δεδομένα για το γεωμαγνητικό
πεδίο υπάρχουν διαθέσιμα μόνο από τα μέσα του 19ου αιώνα και μετά, όταν ο
φυσικός Καρλ Φρίντριχ Γκάους καθιέρωσε μια μέθοδο για να το υπολογίζει. Με
βάση αυτές τις μετρήσεις, όπως αναφέρεται στην επιστημονική επιθεώρηση
«Nature», από εκείνη την εποχή μέχρι σήμερα η ισχύς του γεωμαγνητικού πεδίου
μειώνεται σταδιακά με ρυθμό περίπου 0,05% ανά έτος. «Πολλοί άνθρωποι έχουν
εκπλαγεί ακούγοντας ότι η ισχύς του μαγνητικού πεδίου της Γης ελαττώνεται με
τόσο γρήγορο ρυθμό», λέει η Κάθι Κόνσταμπλ, που είναι γεωφυσικός στο
Ωκεανογραφικό Ινστιτούτο «Σκριπς», στην Καλιφόρνια. «Μάλιστα το θεωρούν ως μια
απόδειξη ότι βρισκόμαστε μπροστά σε μια νέα γεωμαγνητική αντιστροφή. Όμως κάτι
τέτοιο δεν είναι σωστό».

H διαδικασία που οδηγεί στην αντιστροφή του μαγνητικού πεδίου της Γης δεν έχει
γίνει απόλυτα κατανοητή από τους επιστήμονες. Το πιο πιθανό είναι να
σχετίζεται με τον ρυθμό περιστροφής του στερεού μεταλλικού πυρήνα του πλανήτη
μας, ο οποίος σύμφωνα με πρόσφατες μελέτες Αμερικανών ειδικών φαίνεται να
πραγματοποιεί αυτή την περιστροφή λίγο πιο γρήγορα απ’ ό,τι τα εξωτερικά
στρώματα της Γης. H αντιστροφή πάντως του μαγνητικού πεδίου συμβαίνει, όπως
υπολογίζεται, μια φορά κάθε ένα εκατομμύριο χρόνια.

Εξασθενεί από το 1840. Ο Ντέιβιντ Γκάμπινς ανέφερε προς την
επιστημονική επιθεώρηση «Science» ότι, εντελώς συμπτωματικά, η ελάττωση της
ισχύος του μαγνητικού πεδίου της Γης άρχισε από την εποχή που εφαρμόστηκαν οι
επιστημονικές μέθοδοι υπολογισμού του. Στα μέσα δηλαδή του 19ου αιώνα. Ο ίδιος
τώρα, χρησιμοποιώντας μαζί με τους συνεργάτες του τα δεδομένα από τα
ημερολόγια των πλοίων, ώστε να μπορεί να γνωρίζει τι συνέβαινε 250 χρόνια πριν
από τη συγκεκριμένη εποχή, διαπίστωσε ότι η ισχύς του γεωμαγνητικού πεδίου
ήταν σχεδόν σταθερή και άρχισε να εξασθενεί από το 1840. «Το στοιχείο αυτό μάς
δείχνει ότι το… κατρακύλισμα του γεωμαγνητικού πεδίου είναι προσωρινό και
επομένως οποιαδήποτε εικασία ότι επίκειται αναστροφή του πεδίου της Γης είναι
πρώιμη και αστήρικτη», τονίζει από την πλευρά της η Κάθι Κόνσταμπλ.

Οι πληροφορίες που έχουν στη διάθεσή τους οι επιστήμονες για την ισχύ του
γεωμαγνητικού πεδίου πριν από το 1840 περιέχονται σε πετρώματα και
αρχαιολογικά τεχνουργήματα. Άτομα μαγνητικού υλικού όπως ο σίδηρος, που
βρίσκονται για παράδειγμα σε κεραμικά σκεύη, είναι ακινητοποιημένα και
ευθυγραμμισμένα με το μαγνητικό πεδίο του πλανήτη μας. Για να κατασκευαστούν
τα κεραμικά πρώτα θερμαίνονται και στη συνέχεια ψύχονται. Οπότε και άτομα του
σιδήρου ακινητοποιούνται προς τη διεύθυνση του γεωμαγνητικού πεδίου.

Ζούμε σε πλανήτη… δύο ταχυτήτων!

Τα ημερολόγια των πλοίων του 17ου αιώνα περιελάμβαναν ακριβείς πληροφορίες για τη διεύθυνση του μαγνητικού Βορρά εκείνη την εποχή

Την ώρα που οι ειδικοί εξέταζαν τα ημερολόγια τα παλαιών θαλασσοπόρων, μια
άλλη ομάδα Αμερικανών επιστημόνων επιχειρούσε να καταλάβει για ποιο λόγο το
μαγνητικό πεδίο της Γης αντιστρέφεται και κατέληξε στο συμπέρασμα ότι κάθε 900
χρόνια ο πυρήνας της Γης συμπληρώνει μια επιπλέον πλήρη περιστροφή σε σχέση με
τον φλοιό του πλανήτη μας. Το γεγονός αυτό σημαίνει ότι ο πυρήνας της Γης
περιστρέφεται γρηγορότερα από τον φλοιό κατά 0,009 δευτερόλεπτα τον χρόνο.
Όπως ανέφεραν στην επιστημονική επιθεώρηση «Science» οι Ζιαοντόνγκ Σονγκ από
το Πανεπιστήμιο του Ιλινόις και ο Πολ Ρίτσαρντς από το Πανεπιστήμιο Κολούμπια,
χρησιμοποίησαν σεισμογράφους για να μετρήσουν τον χρόνο που χρειάστηκαν
ορισμένα σεισμικά κύματα από διάφορους σεισμούς να μεταδοθούν από το ένα
σημείο της Γης στο άλλο. Μελέτησαν τα δεδομένα των σεισμογράφων αναφορικά με
παρεμφερείς δονήσεις που εκδηλώθηκαν στον ίδιο χώρο αλλά με μεγάλη χρονική
υστέρηση. Διαπίστωσαν ότι ασθενή σεισμικά κύματα που προκλήθηκαν στον Νότιο
Ατλαντικό πέρασαν μέσα από τον πυρήνα της Γης και καταγράφηκαν από σεισμογράφο
στην Αλάσκα. Οι επιστήμονες κατάλαβαν επιπλέον ότι τα κύματα από σεισμούς που
συνέβησαν πριν από αρκετά χρόνια χρειάστηκαν λίγο μικρότερο χρονικό διάστημα
για να διαπεράσουν τον πυρήνα σε σχέση με δονήσεις ίδιου μεγέθους που
σημειώθηκαν στον ίδιο εστιακό χώρο. ****Οι ειδικοί λένε πως η μόνη εξήγηση για
το φαινόμενο αυτό είναι ότι ο εσώτερος πυρήνας περιστρέφεται ταχύτερα σε σχέση
με τα εξώτερα στρώματα.

Μελετούσαν 20 χρόνια

O πυρήνας της Γης περιστρέφεται γρηγορότερα από τον φλοιό κατά 0,009 δευτερόλεπτα τον χρόνο

H ομάδα του γεωφυσικού Ντέιβιντ Γκάμπινς, προκειμένου να εμπλουτίσει τις
πηγές των πληροφοριών της, συνέλεξε μια πληθώρα ημερολογίων ναυσιπλοΐας,
θεωρώντας ότι πριν από εκατοντάδες χρόνια οι ναυτικοί βασίζονταν σε
παρατηρήσεις του Ηλίου και άλλων αστεριών για να προσδιορίσουν τον «πραγματικό
Βορρά» και στη συνέχεια να τον διαχωρίσουν από τον «μαγνητικό Βορρά». Επί 20
χρόνια έκαναν… φύλλο και φτερό αυτά τα ημερολόγια! Ο Τζέρεμι Μπλόξχαμ από το
Πανεπιστήμιο του Χάρβαρντ λέει πως «είναι απίστευτο το πόσο ακριβείς είναι
αυτές οι μετρήσεις». Ο ίδιος βέβαια προσθέτει ότι οι παλαιοί ναυτικοί έκαναν
και λάθη κυρίως επειδή δεν γνώριζαν επακριβώς σε ποια θάλασσα έπλεαν. Άλλωστε,
τότε ήταν η εποχή των μεγάλων εξερευνήσεων.

Σήμερα, ύστερα από αυτήν την 20ετή έρευνα, οι συγκεκριμένοι επιστήμονες
κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι λίγο μετά το 1800 κάτι πρέπει να συνέβη στον
πυρήνα του πλανήτη μας με αποτέλεσμα να καταγραφεί μια διαταραχή στην ισχύ του
γεωμαγνητικού πεδίου.

Επιμέλεια: Στέφανος Κρίκκης, Εύη Ελευθεριάδου