TPITH AΠOΨH H εξουθένωση της κοινωνίας

Οι συλλογικότητες γεννήθηκαν τότε που ο βιομηχανικός καπιταλισμός άρχισε να
δείχνει τα δόντια του στους εργαζομένους κυρίως σε όσους ήταν άμεσα στην
υπηρεσία του· γεννήθηκαν ως αντίσταση και αντίδραση στην άγρια εκμετάλλευση,
πρώτα με τη μορφή συνδικαλιστικής οργάνωσης του εργοστασιακού προλεταριάτου με
ιδεολογικό όπλο την επεξεργασία της μαρξιστικής θεωρίας για τη σχέση εργασίας
και κεφαλαίου – ήταν το τέλος του 19ου αιώνα. Σε λιγότερο από έναν αιώνα
αργότερα, όμως, οι σχέσεις αυτές άρχισαν να αλλάζουν με μετάθεση της βάσης των
καπιταλιστικών σχέσεων από την εργοστασιακή παραγωγή στις υπηρεσίες της
ηλεκτρονικής επανάστασης· αυτή η μετάθεση, η ίδια δηλαδή η ηλεκτρονική
επανάσταση και η ραγδαία επέκταση και επικράτησή της διαμορφώνουν
πραγματικότητες περισσότερο ασαφείς ως προς την κοινωνία που γεννιέται· οι
όροι ανάλυσης των νέων σχέσεων προϋποθέτουν τη χρήση νέων ερευνητικών
εργαλείων, νέες εννοιολογήσεις, χωρίς οι οριοθετήσεις των νέων πραγματικοτήτων
να είναι οριστικές.

H γέννηση της αστικής τάξης στον εμπορικό καπιταλισμό συνοδεύτηκε με την
απελευθέρωση του ανθρώπου από ποικίλα δεσμά σε ατομικό επίπεδο. H απελευθέρωση
και ο πρωταρχικός ρόλος του ατόμου στην ανάπτυξη του εμπορίου ήταν αναγκαία
προκειμένου, αργότερα, στον βιομηχανικό καπιταλισμό να αρχίσουν να
οργανώνονται οι συλλογικότητες, όπως είπαμε πριν.

Τις τελευταίες δεκαετίες, της μετάβασης από τον βιομηχανικό στον ηλεκτρονικό
καπιταλισμό, η ασάφεια που λέγαμε λίγο πιο πάνω δημιουργεί την εντύπωση μιας
περιόδου παρακμής και οπωσδήποτε χάους. Οι μεταβάσεις προς άλλες
προτεραιότητες και προς διαφορετικές κοινωνικές ηθικές – η λέξη «αξία» ποτέ
δεν μου ταίριαξε, αρμόζει νομίζω στις συναλλαγές – δεν είναι αναγκαστικά
παρακμή και πάντως σήμερα διανύουμε περίοδο βαθιών αλλαγών σε όλα τα επίπεδα
του βίου και όχι περίοδο παρακμής· χαοτική όμως η εποχή μας είναι.

Αυτή η χαοτική κατάσταση της μετάβασης, όπου από τις αλλαγές λιγότερα
καταλαβαίνουμε από όσα δεν καταλαβαίνουμε, κάνει να ζει ο κόσμος μέσα σε ένα
ψέμα· οι εξουσίες, όλες, τον τρέφουν με ψέματα. Αυτό γίνεται γιατί αυτές, οι
εξουσίες, με την αλήθεια αισθάνονται ανασφαλείς και γι’ αυτό πανικοβάλλονται
και αντιδρούν βίαια όταν αυτή αποκαλυφθεί.

Σύμμαχος των εξουσιών στη νέα εποχή είναι η προπαγάνδα και του χάους και της
«παρακμής», κάτι που τους επιτρέπει να χρησιμοποιούν το ψέμα χωρίς συστολή και
επιφύλαξη· το έργο αυτό, να εμφανίζουν το ψέμα ως αλήθεια, έχουν αναλάβει οι
κυβερνητικές εξουσίες. Και είναι ενδιαφέρον να παρατηρήσουμε ότι για πρώτη
φορά επίσης κατά τα τελευταία χρόνια οι κυβερνήσεις διαθέτουν όλο και
μικρότερο βαθμό αυτονομίας στη δράση τους, αλλιώτικα παρατηρούμε τη διάρρηξη
της ευθείας σχέσης εκλογέας – εκλεγόμενος και τη μεσολάβηση για την εκλογή
κυβέρνησης των άλλων εξουσιών, ακόμη και αλλοδαπών.

Για να στεριώσουν οι σχέσεις της νέας εποχής, ως απαραίτητη προϋπόθεση
εμφανίζεται η διάλυση των συλλογικοτήτων· από διαφορετικό δρόμο τώρα: για τη
διάλυση των συλλογικοτήτων δεν βάλλονται πια οι ίδιες, αλλά το άτομο. Με
μαθηματική ακρίβεια, όπως λέμε, η εξουθένωση του ατόμου οδηγεί σε διάλυση ή,
τουλάχιστον, σε μεγάλη υποβάθμιση των συλλογικοτήτων. Το τελευταίο, πιο ορατό,
το βλέπουμε παντού – οι συλλογικές εκρήξεις, όπου συμβαίνουν, είναι
περισσότερο περιστασιακές, απ’ αφορμή κάποια πράξη της πολιτικής εξουσίας, όχι
οργανωμένα και παρεμβατικά σε όλο το φάσμα των κοινωνικών εξελίξεων. Όπως
έχουμε, επίσης, παρατηρήσει ότι η συμμετοχή σε συλλογικές εκδηλώσεις είναι
πολύ πιο περιορισμένη σε αριθμό σε σύγκριση με το παρελθόν, ακόμη και όταν
γίνονται για αντίδραση σε πράξεις της πολιτικής εξουσίας κατά της κοινωνίας.

Αυτό που δεν είναι ευχερώς ορατό είναι η εξουθένωση του ατόμου: μέσα σε ένα
περιβάλλον χάους και ψεύδους, το άτομο έχει πια πεισθεί ότι είναι ανήμπορο,
ότι η όποια δημόσια παρέμβασή του θα είναι αναποτελεσματική· εμφανίζεται έτσι
σαν να έχει πάθει ανοσία σε ό,τι συνταρακτικό συμβαίνει, αφού απέναντί του
υπάρχει κάτι που τον διαφεντεύει και που ποτέ δεν θα μπορέσει να το νικήσει.
Το άτομο δεν κατέληξε σε αυτήν την κατάσταση από μόνο του· αυτό είναι έργο
όλων των εξουσιών, είναι έργο της προπαγάνδας, που τώρα τη λένε επικοινωνία,
είναι μια επιτυχής προσπάθεια να πεισθεί ότι όλες οι σταθερές που τον στήριζαν
ως κοινωνικό υποκείμενο με σημαντικό ρόλο δεν υπάρχουν – το ψέμα, που λέγαμε
πριν. Έχω μάλιστα έναν φόβο· ότι οι νέες σταθερές, της νέας εποχής, θα είναι
ακριβώς αυτές που ακυρώνουν το άτομο ως κοινωνικό υποκείμενο· θα εκκινούν από
το ψέμα ως πολιτική ηθική.

Ο ρόλος αυτής της ηθικής στη διάλυση των κοινωνικών σχέσεων μέσω της
εξουδετέρωσης του ατόμου είναι αυτονόητος: πεποίθηση για την
αναποτελεσματικότητα κάθε δράσης· το επόμενο στάδιο είναι η ανοσία σε κάθε
έγκλημα που διαπράττουν οι εξουσίες.

Ο Βασίλης Κρεμμυδάς είναι ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών.