Eπιστήμονες κυνηγούν την… ευτυχία

Ποια είναι η αξία της ευτυχίας και ποιος ο τρόπος επίτευξής της, τόσο σε
προσωπικό όσο και σε συλλογικό κοινωνικό επίπεδο; Στα ερωτήματα αυτά επιχειρεί
να δώσει απάντηση μια νέα πτυχή της οικονομικής θεωρίας. Πρόκειται για την
επιστήμη της ευτυχίας, η οποία έχει αρχίσει πλέον να χαίρει ευρείας, επίσημης αναγνώρισης.

Παρ’ ότι παραμένουν απαισιόδοξοι, οι οικονομολόγοι έχουν τα τελευταία χρόνια
κάνει μια στροφή προς την πιο φωτεινή όψη της ζωής. H ευτυχία θεωρείται πλέον
ένα νόμιμο – ακόμα και αναγκαίο – αντικείμενο μελέτης. Οι ελάχιστοι ευτυχείς,
πρωτοπόροι οικονομολόγοι ισχυρίζονται πως η μελέτη της αποτελεί μια επανάσταση
στον τρόπο αντίληψης της οικονομίας, ο οποίος, με τον χρόνο, θα φέρει μια
επανάσταση στην πολιτική. Ωστόσο, οι αιρετικοί αυτοί οικονομολόγοι, που έχουν
στρέψει τα ερευνητικά τους εργαλεία σε ένα τόσο φευγαλέο αντικείμενο όσο είναι
η αναζήτηση της ευτυχίας, δεν χαίρουν της εκτίμησης της πλειονότητας των
συναδέλφων τους, οι οποίοι πιστεύουν ότι οι οικονομολόγοι θα έπρεπε να
περιορίσουν τις έρευνές τους στα θεμελιώδη προβλήματα της οικονομίας. «Δεν μου
αρέσει που υπάρχει αυτή η τάση», αναφέρει στους «Φαϊνάνσιαλ Τάιμς», ο Ίργουιν
Στέλτζερ, νεοσυντηρητικός οικονομολόγος που έχει μεγάλη επιρροή στους
οικονομικούς κύκλους, «είναι αδόκιμο, είναι ανοησία το να προσπαθούν να
μετρήσουν την ευτυχία».

Αντίθετη άποψη έχει ο Πολ Ντόλαν, επικεφαλής του Κέντρου Ευζωίας στο
Πανεπιστήμιο του Σέφιλντ, ο οποίος παραδέχεται βέβαια ότι «η οικονομία της
ευτυχίας ακόμα αντιμετωπίζεται ως ένα τρελό κομμάτι των οικονομικών, με
ασαφείς και γενικές πληροφορίες που δεν μπορούν να μετρηθούν όπως το
ακαθάριστο εθνικό προϊόν, ο πληθωρισμός και η ανεργία. Αλλά δεν νομίζω ότι η
ευτυχία είναι ένα είδος πολυτελείας που μπορεί να μελετηθεί μονάχα αφού τεθεί
σε έλεγχο ο πληθωρισμός». Στην ανάπτυξη του νέου αυτού τομέα της οικονομίας
έχουν συμβάλει άλλες επιστήμες, όπως η βιολογία της εξέλιξης, η νευρολογία και
η ψυχολογία. H μεγαλύτερη ωστόσο συμβολή στην εξέλιξη αυτού του τομέα
οφείλεται στην είσοδο της ψυχολογίας στις οικονομετρικές εξισώσεις.

H ψυχολογία. Δεν είναι τυχαίο που το Βραβείο Νόμπελ του 2002 για την
οικονομία, απονεμήθηκε στον ψυχολόγο Ντάνιελ Κέινμαν για δουλειά που «έχει
εμπνεύσει μια νέα γενιά ερευνητών στους τομείς της οικονομίας και της
χρηματοοικονομικής να εμπλουτίσουν την οικονομική θεωρία, χρησιμοποιώντας
εργαλεία και πορίσματα από την ψυχολογία». Ακόμα μια ένδειξη της ολοένα και
μεγαλύτερης επίσημης αναγνώρισης που δίδεται στην «οικονομία της ευτυχίας»
αποτελεί και η είσοδος του Ντέιβιντ Μπλανσφλάουερ (πρόκειται για ερευνητή του
Κολεγίου του Ντάρτμουθ, ειδικευμένο στην επιστήμη της ευτυχίας, ο οποίος,
μεταξύ άλλων, έχει προσπαθήσει να υπολογίσει τη χρηματική αξία του σεξ), στην
επιτροπή που καθορίζει τη νομισματική πολιτική της Τράπεζας της Αγγλίας! Από
όλους όμως τους ερευνητές «της ευτυχίας» – και είναι πια αρκετοί – αυτός που
έχει ασκήσει την περισσότερο καταλυτική επίδραση στον νέο αυτό επιστημονικό
τομέα είναι ο Ρίτσαρντ Λέιγιαρντ. Πρόκειται για τον οικονομολόγο του London
School of Economics, του οποίου οι μελέτες για την αρνητική φορολογία
εισοδήματος έχουν επηρεάσει πολύ τον Γκόρντον Μπράουν, Βρετανό υπουργό
Οικονομικών, στον σχεδιασμό των προγραμμάτων του για την καταπολέμηση της
φτώχειας. H μελέτη της ευτυχίας είναι πια το κύριο ερευνητικό αντικείμενο του
Λέιγιαρντ. Το 2005 κυκλοφόρησε το βιβλίο του, «Ευτυχία: Μαθήματα από μία νέα
επιστήμη», το οποίο επιδιώκει να θέσει την ικανοποίηση ως κορυφαίο ανθρώπινο
αίτημα, παραγκωνίζοντας έτσι την ποσοτική αντιμετώπιση που είχαν παλαιότερες
γενιές οικονομολόγων.

Τα χρήματα πράγματι βοηθούν όταν κάποιος είναι φτωχός

Σχέσεις στοργής. Σε χώρες όπου το κατά κεφαλήν εισόδημα ξεπερνάει τα 20.000 δολάρια, η ευτυχία των πολιτών μοιάζει να παύει να σχετίζεται με το χρήμα

Γεγονός είναι πως οι περισσότεροι οικονομολόγοι, είτε τάσσονται υπέρ της
αναζήτησης της ευτυχίας, είτε κατά, συμφωνούν σε τρία πράγματα:

1. Υπάρχει πλέον ευρύτατη συναίνεση ως προς το ποιος είναι ο καλύτερος
τρόπος να λειτουργήσει η οικονομία της αγοράς, πράγμα που αφήνει τους
οικονομολόγους με άφθονο χρόνο και διάθεση να διερευνήσουν άλλους τομείς του
ενδιαφέροντός τους.

2. Υπάρχουν πλέον άπειρα στοιχεία που δίνουν πληροφορίες για τον τρόπο
ζωής, τις προτιμήσεις και τα συναισθήματα όλων των ανθρώπων, σε όλα τα μήκη
και πλάτη του πλανήτη, σε όλες τις εποχές. Το στοιχείο αυτό, σε συνδυασμό με
την πρόοδο που έχει σημειωθεί στις δυνατότητες επεξεργασίας αυτού του υλικού,
έχει διευκολύνει σημαντικά τόσο το ερευνητικό όσο και το αναλυτικό έργο των
επιστημόνων.

3. H διάθεση του κόσμου για τέτοιου είδους πληροφορίες είναι μεγαλύτερη
σήμερα από ποτέ. Ο Τσαρλς Μούρεϊ, του οποίου του βιβλίο «The Bell Curve» –
κυκλοφόρησε το 1994 – ξεσήκωσε θύελλα αντιδράσεων επειδή «διαπίστωνε» σύνδεση
μεταξύ βαθμού ευφυΐας και φυλής, λέει ότι «υπάρχει πλέον πολύ μεγάλο
ενδιαφέρον στον κόσμο για τέτοιου είδους θέματα». Ανάμεσα στα συμπεράσματα στα
οποία καταλήγει ο λόρδος Λέιγιαρντ περιλαμβάνεται η διαπίστωση ότι τα
περισσότερα χρήματα πράγματι φέρνουν την ευτυχία όταν κάποιος είναι φτωχός.
Αναλύοντας όμως στοιχεία από πλούσιες και φτωχές χώρες, ο συγγραφέας καταλήγει
στο συμπέρασμα ότι «σε μια χώρα στην οποία το κατά κεφαλήν εισόδημα ξεπερνάει
τα 20.000 δολάρια, το επίπεδο της ευτυχίας των πολιτών της μοιάζει να παύει να
σχετίζεται με το χρήμα».

Ειδική προσοχή. Ο λόρδος Λέιγιαρντ δίνει ιδιαίτερη προσοχή σε εκείνους
τους ανθρώπους οι οποίοι βιώνουν περιόδους κατάθλιψης τόσο έντονες ώστε τους
καθιστούν ανίκανους να λειτουργήσουν σε καθημερινό επίπεδο, αλλά ψυχιατρικά
δεν θεωρείται ότι πάσχουν από κατάθλιψη. Έχει πείσει μάλιστα τη βρετανική
κυβέρνηση να εφαρμόσει πιλοτικές θεραπείες γι’ αυτούς τους ανθρώπους,
επιχειρηματολογώντας ότι τέτοιες καταστάσεις δυστυχίας μειώνουν την
παραγωγικότητα ολόκληρης της κοινωνίας.