Kαταγγελία για την υποκρισία της Eκκλησίας

Ο Εμμανουήλ Ροΐδης (εδώ στο εξώφυλλο της έκδοσης), γεννήθηκε στη Σύρο πριν από 170 χρόνια. Έζησε πολλά χρόνια στη Γένοβα, το Βερολίνο και τη Βραΐλα. Στην Αθήνα εγκαταστάθηκε στα είκοσι τρία του χρόνια

H ιστορία της Πάπισσας Ιωάννας του Εμμανουήλ Ροΐδη στηρίζεται σε μια γνωστή,
δυτική μεσαιωνική παράδοση: ότι υπήρξε μία ορφανή μοναχή που κατάφερε,
εκμεταλλευόμενη το φύλο της και παράλληλα κρύβοντάς το, πατώντας με άλλα λόγια
σε κρεβάτια της ιεραρχίας της Εκκλησίας, να ξεπεράσει όλα τα εμπόδια και να
αναγορευθεί σε Πάπα Ιωάννη. Το ότι ο Πάπας ήταν στην πραγματικότητα Πάπισσα
αποκαλύπτεται όταν η πολύ ερωτική Ιωάννα μένει έγκυος.

Στην «Πάπισσα», που προσφέρουν αύριο «TA NEA Σαββατοκύριακο», ο Εμμανουήλ
Ροΐδης μιλάει για τη δύναμη της επιθυμίας αλλά και για τις ίντριγκες της
εξουσίας, δημιουργώντας ένα μυθιστόρημα απόλυτα ερωτικό, όπως και καταγγελτικό
της υποκρισίας των συντηρητικών θεσμών, του κράτους και κυρίως της Εκκλησίας.
Όπως λέει ο μεταφραστής του Δημήτρης Καλοκύρης (το βιβλίο δίνεται και στο
πρωτότυπο και σε νεοελληνική απόδοση) η «Πάπισσα» από την πρώτη στιγμή είχε
τεράστια επιτυχία. «Αλλεπάλληλες εκδόσεις σε ξένες γλώσσες, διθυραμβικές
κριτικές, ολομέτωπη επίθεση από την Εκκλησία και αφορισμός του συγγραφέα,
δικαστήρια, μνημειώδεις απαντήσεις του με το προσωπείο κάποιου Αγρινιώτη
Διονυσίου Σουρλή, με τη συνείδηση ενός γνήσιου Φραγκολεβαντίνου διαφωτιστή, με
ισχυρή πνευματική και αισθητική θωράκιση».

H Λιβ Ούλμαν ως «Πάπισσα Ιωάννα» στην ομώνυμη ταινία του 1972

Ο Δημήτρης Δημηρούλης, στο βιβλίο του «Εμμανουήλ Ροΐδης – H τέχνη του
ύφους και της πολεμικής» μιλάει για «πραγματική απόλαυση» στη λογοτεχνία του
Ροΐδη, «αυτή που σε αναστατώνει και σε αλλάζει την ίδια στιγμή, πηγάζει από το
διαφορετικό, από εκείνο που σε αιφνιδιάζει και σε προκαλεί, που έρχεται
απρόσμενα να ανταποκριθεί σε ισχυρές ανάγκες και βαθιές επιθυμίες». Όσο για το
ζήτημα της απόδοσης στη νεοελληνική και των ενδεχόμενων απωλειών στο ύφος, θα
πρέπει να υπενθυμίσει κανείς την αμφιθυμία που ένιωθαν πολλοί λόγιοι της
εποχής, ανάμεσά τους και ο Ροΐδης, που έζησαν αναποφάσιστοι να επιλέξουν
οριστικά και ενώ έγραφαν στην καθαρεύουσα, υποστήριζαν τη δημοτική. Όπως
γράφει ο ίδιος ο Εμμανουήλ Ροΐδης σε επιστολή του στον Παναγιώτη Βεργωτή (το
απόσπασμα από το βιβλίο του Δημήτρη Δημηρούλη): «Την λεγομένην καθαρεύουσαν
μεταχειρίζομαι ουχί κατά προτίμησιν, αλλά κατ’ ανάγκην, καθ’ όσον αργά ελθών
εκ ξένης γης εις την Ελλάδα, έμαθον την γλώσσαν εν τοις βιβλίοις ως νεκράν
γλώσσαν, στερηθείς του δημοτικωτάτου πάσης γλώσσης διδασκάλου λαού».

«Δουλεύοντας γι’ αυτό το βιβλίο», εξηγεί ο Δημήτρης Καλοκύρης, «σκόνταψα στο
μεγάλο ερώτημα: τι θα καταλάβει ο αναγνώστης του 21ου αιώνα – που δεν είναι
εξοικειωμένος με το μεσαιωνικό κλίμα της “Πάπισσας Ιωάννας”, ή με το
εκκλησιαστικό παπικό σύστημα, ή με τις γλωσσικές ιδεολογικές διαμάχες -, τι θα
καταλάβει η κόρη μου που μόλις πέρασε στο Πανεπιστήμιο από π.χ. τα
ευφυολογήματα του Ροΐδη; Έτσι, μπήκα στον πειρασμό να μεταφράσω τα λογοπαίγνιά
του, και είδα ότι το κείμενό του λειτουργούσε καλύτερα. Ανέλαβα λοιπόν το
στοίχημα να δοκιμαστώ σε ολόκληρο το μυθιστόρημα», εξηγεί.

«Αναθεματισμένη πρόοδος, αναθεματισμένη επιστήμη!»

«Μεταγλωττίζοντας Ροΐδη, γινόμουν Ροΐδης!», λέει ο συγγραφέας Δημήτρης Καλοκύρης, που ανέλαβε το εγχείρημα της απόδοσης της «Πάπισσας Ιωάννας» στη νεοελληνική

Χαρακτηριστικό του ύφους του Εμμανουήλ Ροΐδη στην «Πάπισσα Ιωάννα», αλλά και
της ρέουσας γλώσσας στην οποία αποδόθηκε, είναι το απόσπασμα που ακολουθεί. Ο
Ροΐδης, σαν άλλος Έκο, ανακατεύει θαύματα και επιστήμη, λογική και δοξασία,
για να ασκήσει περίτεχνα την κριτική του στον ανορθολογισμό:

«H Ιωάννα, ζωσμένη τα μπράτσα και ακουμπώντας στα στήθη του καλού της
Φρουμέντιου, ανάσαινε με απερίγραπτη αγαλλίαση τον αέρα της εξοχής. Το
ζευγαράκι βγήκε από το δάσος και άρχισε να τρέχει στον ανοιχτό κάμπο ανάμεσα
στα κριθάρια και στα κουκιά. Και σε λιγάκι που ανέτειλε ο ήλιος, ο νεαρός
μοναχός, για να προφυλάξει τη σύντροφό του από τις ζεστές ακτίνες, ανάγκασε,
με θαυματουργή επίκληση, ένα μεγάλο αετό να απλώσει τις φτερούγες του πάνω από
το κεφάλι της και να ακολουθεί πετώντας το βήμα του γαϊδάρου.

Τέτοια θαύματα κατόρθωναν οι χριστιανοί εκείνης της εποχής, οι χριστιανοί που
η καρδιά τους ήταν απλή, η πίστη τους δυνατή και οι προσευχές τους στην
Παναγία αποτελεσματικές, ενώ σήμερα οι πολύξεροι και λιγόπιστοι σοφοί του
αιώνα μας, που κρατάνε διαβήτη και μικροσκόπιο αντί για σταυρό και
κομποσκοίνι, μπορεί να ξέρουν πόσους σπόρους περιέχει το μπουμπούκι κάθε
λουλουδιού, ούτε αετούς, όμως, μπορούν να εξημερώσουν μ’ ένα νεύμα τους, ούτε
μ’ ένα τους δάκρυ να μεταμορφώσουν τα αγκάθια σε κρίνους· και από πάνω, τους
βρίζει κι ο αβάς Γερίνος, αποκαλώντας τους ειδωλολάτρες (επειδή διατήρησαν στο
χριστιανικό ουρανό πλανήτες όπως τον Ερμή και την Αφροδίτη) και άθεους, επειδή
αλλάζουν τα ονόματα των φυτών, φωνάζοντας σαν άλλος Ιερεμίας: “Αναθεματισμένη
πρόοδος, αναθεματισμένη επιστήμη!”».

Δ. ΚΑΛΟΚΥΡΗΣ

«Παραμένει επίκαιρη και διασκεδαστική»

«H “Πάπισσα” γράφτηκε πριν από 140 χρόνια, αλλά παραμένει επίκαιρο,
διασκεδαστικό και υποδειγματικό έργο», λέει ο Δημήτρης Καλοκύρης. «Επίκαιρο,
γιατί ουσιαστικά ελάχιστα πράγματα άλλαξαν από τότε στη νοοτροπία των
διαχειριστών της εξουσίας. Διασκεδαστικό, γιατί η σάτιρα εξακολουθεί να είναι
το ισχυρότερο όπλο κατά της ανοησίας, της υπεροψίας και της μεγαλομανίας. Και
υποδειγματικό, γιατί είναι ένα μυθιστόρημα που παρωδεί τόσο τις τότε κρατούσες
λογοτεχνικές τεχνικές, υποδυόμενο την ιστορική “μελέτη”, όσο και τις σύγχρονές
μας. Αφού σε ανύποπτο χρόνο χρησιμοποιεί τεχνάσματα που τα ξαναβρήκαμε στις
μέρες μας σε συγγραφείς όπως ο Μπόρχες (φανταστικά δοκίμια, “διηγηματική
εγκυκλοπαίδεια” κατά Ροΐδη), ο Τόλκιν, ο Έκο και άλλοι, συμπεριλαμβανομένων
και κόμικς ή κινηματογραφικών ταινιών. Λόγιοι συγγραφείς και αυτοί, όπως ο
30χρονος τότε Ροΐδης, τύλιξαν το θέμα τους σε μια επίφαση επιστημονικότητας,
προσθέτοντας χαρακτηριστικά λαϊκής λογοτεχνίας, τεχνική που την ξαναβλέπουμε
να ανθεί και σήμερα με διάφορους “κωδικούς”».

«TA NEA», στην Κλασική Βιβλιοθήκη του Νέου Ελληνισμού που εγκαινιάστηκε με τα
Απομνημονεύματα του Στρατηγού Μακρυγιάννη, προσφέρουν στους αναγνώστες τους
μία σειρά κλασικών λογοτεχνικών κειμένων της ελληνικής γραμματείας. Σε
συνεργασία με τις Εκδόσεις Ελληνικά Γράμματα, προσφέρουν – μετά τη «Φόνισσα»
του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη σε νεοελληνική απόδοση Γιώργου Αριστηνού – την
προσεγμένη έκδοση κειμένων του Ροΐδη, του Βιζυηνού, του Σολωμού, που θα
περιλαμβάνει τόσο τα πρωτότυπα κείμενα όσο και τις μεταφράσεις τους από
ειδικούς.

Μετά την «Πάπισσα Ιωάννα» του Εμμανουήλ Ροΐδη θα ακολουθήσει το βιβλίο «Ποίος
ήτο ο φονεύς του αδελφού μου και άλλα διηγήματα» του Γεωργίου Βιζυηνού, επίσης
σε μετάφραση Δημήτρη Καλοκύρη, αλλά και η «Γυναίκα της Ζάκυθος» του Διονυσίου
Σολωμού, σε μετάφραση του – και εμπνευστή της σειράς στα Ελληνικά Γράμματα –
συγγραφέα Άρη Μαραγκόπουλου.

INFO

H «Πάπισσα Ιωάννα» του Εμμανουήλ Ροΐδη θα δοθεί μαζί με «TA NEA
Σαββατοκύριακο». Στο βιβλίο θα περιέχεται το πρωτότυπο κείμενο και η απόδοσή
του στη νεοελληνική γλώσσα από τον Δημήτρη Καλοκύρη.