Άνθρωποι-μυρμήγκια σε μια παρτίδα ντόμινο

Από τη ρομαντική αυτοπροσωπογραφία του (1944) στα χαρακτηριστικά ανθρωπάκια του με τα ριγέ κοστούμια, σαν τους φυλακισμένους, που εκφράζουν αλλά και αμφισβητούν τη σιωπηλή πλειοψηφία, ο Γιάννης Γαΐτης κατέγραψε την επελθούσα τυποποίηση του μονοδιάστατου ανθρώπου και έδωσε εικαστική «μορφή» στον άνθρωπο και στον ρόλο του στον σύγχρονο κόσμο – όπως ο ίδιος εξηγούσε τα έργα του

H έκθεση Γαΐτη τα έχει όλα: ζωγραφική για τους λάτρεις του ταλέντου,
κατασκευές και μινιμαλισμό για τους πιο προχωρημένους, χιούμορ και
προβληματισμό σε σωστές δόσεις. Γιατί η τέχνη του τα είπε όλα.

Το χιούμορ ταιριάζει στον Γιάννη Γαΐτη. Ένα πανό με ζωγραφισμένο τον
αρσιβαρίστα περιμένει στην είσοδο της έκθεσης όποιον θέλει να βάλει το κεφάλι
του στο σώμα του σούπερμαν, για μια αναμνηστική φωτογραφία. Γιατί ποιος μπορεί
να παραδεχθεί ότι είναι ένα ανδρείκελο, ένα ανθρωπάκι;

Ο Γιάννης Γαΐτης άρχισε αυτοζωγραφιζόμενος ως άλλος… Βαν Γκογκ.
Πέρασε γρήγορα όλα τα στάδια του κυβισμού, του σουρεαλισμού και του
εξπρεσιονισμού, ενώ οι τεχνοκριτικοί φώναζαν (ο Άγγελος Προκοπίου) «Γαΐτη
τράβα μπρος». Ξαφνικά άρχισε να βλέπει τον κόσμο σαν φυλλωσιές και τα όντα σαν
μυρμηγκάκια. Τους ανθρώπους σαν πούλια μιας παρτίδας ντόμινο, την οποία όλοι
χάνουμε στο τέλος. Έτσι γεννήθηκαν – το 1968 – τα πρώτα ανθρωπάκια που τον
έκαναν αναγνωρίσιμο και διάσημο. Με το ριγέ κοστούμι και το καπέλο.

Στα διακόσια έργα της έκθεσης, τα ανθρωπάκια, μικρά και ομοιόμορφα,
ντυμένα με το κοστουμάκι και το καπέλο τους, κηδεύουν τον Τσε Γκεβάρα,
βγαίνουν από την κονσέρβα – κουτί στον χώρο, διαβάζουν λαθραία εφημερίδες,
βάζουν… γκολ στο γήπεδο, μετέχουν σε διαδηλώσεις, γίνονται έπιπλα (καρέκλες
καναπέδες, καθρέφτες και τραπέζια), κτίρια και μνημεία, κολόνες στην Ακρόπολη,
κηδεύουν τη Χούντα και τη ζωγραφική. Πολλαπλασιάζονται απίστευτα,
μεταμορφώνονται διαρκώς σε ό,τι βάλει ο νους του δαιμόνιου καλλιτέχνη. Όμως
παραμένουν πάντα τα ίδια. Άχρωμες φιγούρες χωρίς πρόσωπο, χωρίς βάθος,
ανώνυμες. Ποιος θα ήθελε να τους μοιάζει; Μια ζωή ο Γαΐτης μάς προειδοποιεί:
φυλαχτείτε από το ανθρωπάκι που κρύβεται μέσα μας.

«Τα ανθρωπάκια δεν είναι ούτε αγαθά ούτε κακόβουλα. Υπάρχουν αλαφρωμένα
από τα λάβαρα των ηθικών αξιών, ακούσια και φυσικά όπως η σκιά που προηγείται
ή έπεται του ανθρώπου» έγραφε ο Πιέρ Σεγίες. Αυτοί οι μάγκες τυλίγονται,
θυμούνται, παίζουν ή πάλι όρθια σαν ντόμινο, τα ανθρωπάκια αρχίζουν μέσα στη
σιγή μια παρτίδα την οποία χάνουμε».

«Ο κόσμος δεν θέλει να βλέπει τον εαυτό του ως ανθρωπάκι», έλεγε ο
Γιάννης Γαΐτης. «Προτιμά δηλαδή ένα βότσαλο, ένα λουλούδι, αλλά ποτέ ένα
ανθρωπάκι, γιατί σου λέει εγώ δεν είμαι αυτός. Κι όμως είναι».

Τρεις λέξεις για την έκθεση: «Ζωντανή, ζεστή, σωστή». Έτσι περιγράφει
την έκθεση η επιμελήτρια και κόρη του καλλιτέχνη Λορέττα Γαΐτη και ο Άγγελος
Δεληβορριάς προσθέτει ότι είναι μια προδρομική έκθεση του Μουσείου Γαΐτη που
επιτέλους εξασφάλισε χρηματοδότηση 4 εκατ. ευρώ και άρχισε να χτίζεται στην Ίο
(θα είναι έτοιμο σε δύο χρόνια).

Σε αριθμούς. Ο Γιάννης Γαΐτης (1923-1984) πραγματοποίησε 100 ατομικές
εκθέσεις, συμμετείχε σε 200 ομαδικές σε είκοσι χώρες και άφησε πίσω του 4.500
έργα.

H «κηδεία» της χούντας

Διφορούμενο είναι το έργο του Γιάννη Γαΐτη «H κηδεία της ζωγραφικής μου»
(1973), μια μεγάλη εγκατάσταση με βαμμένα ξύλα που υπαινίσσεται και την
επερχόμενη κηδεία της χούντας, με πλήθος μαυρόασπρα ανθρωπάκια να σηκώνουν και
ν’ ακολουθούν το φέρετρο. «Γιατί πιστεύω», γράφει ο Γιάννης Γαΐτης, «πως η
ζωγραφική έχει τελειώσει. H κηδεία της ζωγραφικής είναι η κηδεία της κοινωνίας
μας».

INFO

«Γαΐτης», έκθεση στο Μουσείο Μπενάκη (κτίριο οδού Πειραιώς 138, τηλ.
210-3453.111) έως 4 Ιουνίου. Ωράρια: Τετάτρη, Πέμπτη, Κυριακή 10.00 – 18.00,
Παρασκευή – Σάββατο 10.00 – 22.00, Δευτέρα – Τρίτη κλειστά. Είσοδος: 4 ευρώ.