Δοκιμιακή δραματουργία

Ο Λάκης Λαζόπουλος με τη Φαίη Ξυλά στην παράσταση «Υστερία» που παίζεται στο θέατρο ««Βρετάνια»

Εξηγούμαι. Έχω και ‘γω και άλλοι επισημάνει επανειλημμένως πως η σύγχρονη
δραματουργική παραγωγή σπανίζει. Λίγα έργα γράφονται και τα περισσότερα είναι
πρωτόλεια συγγραφέα που σκαρίζουν για λίγο και ύστερα εξαφανίζονται (θυμηθείτε
πόσα έργα και στην Ελλάδα έχετε δει τα τελευταία χρόνια, που τον συγγραφέα
τους δεν ξανακούσατε έκτοτε) ή τους ρουφάει η τηλεοπτική χοάνη. Αλήθεια,
μετρήσατε πόσους συγγραφείς τηλεοπτικών σειρών έχει ξεφουρνίσει το «σύστημα»
τα τελευταία χρόνια; Πάντως δέκα φορές περισσότερους από τους εν ενεργεία
αμιγώς θεατρικούς συγγραφείς που με το ζόρι παίζονται.

Θαρρείς πως υπάρχει μια αδυναμία να βρεθούν ενδιαφέροντα θέματα σε μια εποχή
μάλιστα που τα κοινωνικά, ηθικά, αισθητικά και πολιτιστικά προβλήματα έχουν
πολλαπλασιαστεί. Και μόνο οι συνάφειες πολιτισμικά αντίθετα φορτισμένων λαών,
θρησκειών, συστημάτων οργάνωσης θα έπρεπε να ερεθίζουν τους νέους ταλαντούχους
συγγραφείς.

Έτσι η σπάνις νέων ερεθιστικών έργων οδηγεί τους ανθρώπους της σκηνής σε
επαναπροσεγγίσεις των κλασικών, με αποτέλεσμα εκτός των εμπνευσμένων νέων
ερμηνευτικών βλεμμάτων να έχουμε και τις μεταμοντέρνες σάχλες που λόγω
απορίας, όπως ο βήχας των ψαλτών, κατακρεουργούν τους κλασικούς, τους
υπονομεύουν και τους κατειρωνεύονται.

Ελλείψει λοιπόν θεμάτων (;) η αμηχανία οδήγησε σε μια νέα εκδοχή των
πάλαι ποτέ «vies romancees». Θυμάστε παλιά, σποραδικά βέβαια, είχαμε θεατρικά
έργα-βιογραφίες ή επιλεγμένες στιγμές βίου του Ναπολέοντα, της Βασίλισσας
Ελισάβετ της μεγάλης, του Μπέρναρ Σω, της Μις Μπα (Μπάρετ-Μπράουνινγκ), της
Κιουρί, του Μεγάλου Πέτρου, του Ζολά, του Μότσαρτ και σε μας εδώ του Παύλου
Μελά, του Ελ. Βενιζέλου, του Χαρίλαου Τρικούπη, του Διονυσίου Σολωμού, του
Λόρδου Βύρωνα στην Ελλάδα κτλ.

Τώρα αυτή η επιδημία έχει γενικευτεί ιδιαίτερα στην ευρωπαϊκή δραματουργία. Το
ενδιαφέρον πάντως βρίσκεται στο γεγονός πώς επιλέγονται δύσκολα θέματα κυρίως
επιστημόνων και ο άξονας της εξέτασης γίνεται όχι πλέον με γαργαλιστικά ή
δημαγωγικά, ερωτικά ή σκανδαλώδη θέματα. Επιλέγονται προσωπικότητες σε στιγμές
κρίσης ή διλημματικών αποφάσεων ή συγκρούσεις διασήμων αντιπάλων. H αρχή
νομίζω έγινε με το «Αμαντέους» του Σάφφερ που έφερε ξανά στη σκηνή (είχε
προηγηθεί έναν αιώνα πριν ο Πούσκιν) μια πιθανολογική, σχεδόν εγκληματική
σύγκρουση του Μότσαρτ με τον Σαλιέρι.

Έτσι και η ενημερωμένη αθηναϊκή πιάτσα μάς τροφοδότησε με ανάλογες συγκρούσεις
ύφους, ιδεολογίας, ηθικής, επιστημονικής μεθοδολογίας κτλ. που εμφανίστηκαν τα
τελευταία χρόνια στην παγκόσμια σκηνή. Είδαμε στο θέατρο τον Χάυντν και τον
Μπαχ, τον Φρόυντ και τον Γιουνγκ, τον Χάιζεμπεργκ και τον Μπορ, τον Φάιμαν,
τον Μαρξ, την Κλάιν, τον Τσέχωφ και την Κνίππερ, τον Φούρτβεγκλερ, τον Ροΐδη,
τον Όσκαρ Ουάιλντ κτλ.

Οι νέοι συγγραφείς σαφώς ανανεώνουν το είδος, αφού στηρίζονται κυρίως
σε μαρτυρίες, αρχεία, απομνημονεύματα, αλληλογραφίες, συνεντεύξεις και
συγκρατούνται από τη γοητεία της μυθιστορηματικής αυθαιρεσίας.

Ακόμη πιο ενδιαφέρον έχει το γεγονός ότι συχνά τα έργα αυτά έχουν τη μορφή
θεατρικής πραγματείας, δοκιμίου και σύγκρουσης ιδεών εις βάρος ίσως μιας
εντυπωσιακής θεατρικότητας, αλλά με άκρως ερεθιστικές αντιπαραθέσεις κινήτρων,
σκοπιμοτήτων ή φιλοδοξιών.

Το έργο που παίζεται στο «Βρετάνια» είναι ένα θαυμάσια δομημένο δοκίμιο με
ενδιαφέρουσα θεατρικότητα πάνω στις τελευταίες μέρες του καταρρέοντος από τον
καρκίνο Φρόυντ. Ο Τζόνσον γράφει μια χυμώδη κωμωδία πάνω σε ένα δύσκολο θέμα,
όπως είναι ο θάνατος και συνάμα ένα περισπούδαστο δοκίμιο για την ψυχαναλυτική
μεθοδολογία, που σε καμιά περίπτωση δεν ευτελίζει δύσκολα στην προσέγγισή τους
θέματα που η εκλαΐκευση συχνά τα προδίδει.

Το κεντρικό πρόβλημα που θέτει είναι ο τρόπος με τον οποίο ο Φρόυντ τεκμηρίωσε
τη θεωρία του για την Υστερία την πρώτη και τη δεύτερη φορά. Πράγματι ο
Τζόνσον αξιοποιεί δραματουργικά μια φαινομενική αντίφαση του μεγάλου ψυχίατρου
σχετικά με τα αίτια της υστερίας. Στην πρώτη διατύπωσή της η θεωρία θεμελίωνε
την άποψη πως τα υστερικά σύνδρομα είναι αποτέλεσμα τραυματικών εμπειριών
σεξουαλικής βίας που άσκησαν πατέρες στις θυγατέρες τους. Ο Φρόυντ σε λίγα
χρόνια άλλαξε άξονα και στην τελική της διατύπωση η θεωρία του απάλλαξε από
την υπόνοια τους πατέρες και έστρεψε τον φακό της στις φαντασιακές επιθυμίες
για αιμομικτικές συνευρέσεις των κοριτσιών για τον πατέρα-ερωτικό πρότυπο.

Γνώστης ο Τζόνσον των βιογραφικών και επιστημονικών στοιχείων του Φρόυντ,
προσπαθεί με θεατρικά έντονες συγκρούσεις να εξηγήσει με μέθοδο καθαρά
ψυχαναλυτική αυτή την επιστημονική παλινωδία του μεγάλου γιατρού. H κριτική
που του γίνεται στο άκρως ενδιαφέρον αυτό έργο είναι ότι υπέκυψε στα
συντηρητικά του σύνδρομα, στην ορθολογιστική του καθαρότητα και στις πιέσεις
της αστικής κυρίαρχης ηθικής. Στο τέλος της ζωής του και ενώπιον του προσεχούς
θανάτου υποχρεώνεται από τα αποκαλυπτικά γεγονότα και τις αντιπαραθέσεις με τα
ίδια του τα γραπτά να αυτοαναλυθεί και να παραδεχτεί πράγματα που και ο ίδιος
είχε καταχωνιάσει στο ασυνείδητο, έχοντας λογοκρίνει και τις επιθυμίες του και
τους συμβιβασμούς του.

Ο συγγραφέας προχώρησε μάλιστα σ’ ένα τολμηρό εύρημα στηριζόμενο σε μια
ιστορική πραγματικότητα. Ο Φρόυντ πριν πεθάνει είχε δεχτεί με τη μεσολάβηση
του Τσβάιχ τον Σαλβατόρ Νταλί, ο οποίος και τον ζωγράφισε σχεδόν σαν εκμαγείο
θανάτου. Ο Τζόνσον αντιπαραθέτει στη σκηνή τον στεγνό, αντιερωτικό,
συντηρητικό Φρόυντ στον μεσογειακό ενστικτώδη, σεξομανή, φαντασιόπληκτο,
αλλοπρόσαλλο Νταλί, φωτίζοντας τις εκατέρωθεν υπερβολές και στάσεις ζωής.

Ιδιόρρυθμος, απροσδόκητος, τολμηρός

H παράσταση διαθέτει ένα έξοχο ευρηματικό σκηνικό του Γαβαλά και ωραία
κοστούμια της Κωστέα. H μετάφραση και η σκηνοθεσία ανήκουν στον Κωνσταντίνο
Αρβανιτάκη. H μετάφραση-απόδοση είναι πραγματικός άθλος, αν και δεν είμαι
ειδικός της ψυχανάλυσης. Είναι όμως πειστική, ευφραδής και περισπούδαστη.
Αντιρρήσεις έχω μόνο για τον τρόπο που ο σκηνοθέτης καθοδήγησε την ερμηνεία
του ρόλου του Νταλί. Ο Άκης Σακελλαρίου έφτιαξε μια πράγματι έξοχη μάσκα του
υπερρεαλιστή ζωγράφου, αλλά η σκηνοθεσία οδήγησε τον ρόλο στην μπαλαφάρα. Ο
Νταλί υπήρξε όντως ιδιόρρυθμος, απροσδόκητος, αυτοσχεδιαστικός και τολμηρός
στις ακρότητες αρτίστας, αλλά δεν ήταν καραγκιόζης, γελοίος και βλαξ. Πάντως
δεν τον θέλει έτσι ο Τζόνσον γιατί τότε δεν λειτουργεί το ισοζύγιο και η
συνταγή.

Μια ηπιότερη εκδοχή του ρόλου θα καθιστούσε την όλη παράσταση αξιόλογη. Γιατί
η Φαίη Ξυλά είναι ηθοποιός ουσίας, καίρια και αποτελεσματική, ο Μπάμπης
Γιωτόπουλος εγγύηση ποιότητας, γούστου και μέτρου, η Άννα Τσάτσκαγια θεσπέσιο
σκηνικά θήλυ. Ο Λάκης Λαζόπουλος (Φρόυντ) αναδεικνύεται ώριμος πλέον ρολίστας,
με ακρίβεια, λιτότητα και υπόγειο χιούμορ και ισορροπία σωματικής και ψυχικής
τεχνικής, κωμικού και δραματικού, συναισθηματικού και ορθολογικού στοιχείου
του ρόλου.

INFO

«Υστερία»: Στο θέατρο «Βρετάνια» (Πανεπιστημίου 7. Τηλ. 210-3221.579)