Tο «χάρισμα» του αστερία…

Οι σαλαμάνδρες το πράττουν άνετα και οποτεδήποτε χρειαστεί. Γιατί όχι και
οι άνθρωποι; Οι επιστήμονες ψάχνουν την απάντηση, διερευνώντας τα γονίδια που
αναπλάθουν όργανα του σώματος.

H πλειονότητα των επιστημόνων της Γενετικής και της Βιολογίας ασχολούνται
σήμερα με τα βλαστοκύτταρα και πιο συγκεκριμένα με το πώς αυτά μπορούν να
συμβάλουν στην αντικατάσταση προβληματικών οργάνων του ανθρωπίνου σώματος.

Υπάρχουν όμως και αρκετοί επιστήμονες που υποστηρίζουν ότι υπάρχει και άλλος
δρόμος προς την «αναγέννηση» του σώματος. Σύμφωνα με αυτούς, τον δρόμο αυτόν
τον έχει χαράξει η ίδια η φύση, αφού έχει δώσει τη δυνατότητα σε πολλά είδη
ζώων να αναπλάθουν άκρα ή άλλα μέλη του σώματός τους όταν τα χάνουν.

Τόσα ζώα μπορούν!. Τέτοιο «χάρισμα» διαθέτουν κυρίως αμφίβια ζώα αλλά
και ορισμένα είδη ψαριών. H σαλαμάνδρα π.χ. μπορεί να αντικαταστήσει τα άκρα,
την ουρά, το σαγόνι της, ακόμα και τους αμφιβληστροειδείς χιτώνες των ματιών
της! Το ψάρι-ζέβρα αναπλάθει τα πτερύγια, τον νωτιαίο μυελό και ένα μέρος του
μυοκαρδίου του. H αράχνη δεν… πολυνοιάζεται αν χάσει ένα από τα πόδια της
αφού το ξαναφτιάχνει σε σύντομο χρονικό διάστημα, ενώ το ίδιο κάνει και ο
αστερίας που μπορεί να αναπλάσει μεγάλο μέρος του σώματός του. Άλλα είδη
θαλάσσιων ζώων αναγεννώνται ολόκληρα, από ένα και μόνο κομμάτι τους!

Κύκλος ζωής των κυττάρων. Ανάλογες ιδιότητες εμφανίζονται όμως και στα
θηλαστικά. Όλα τα ζώα αυτού του είδους διαθέτουν τη δυνατότητα να αναπλάσουν
το ήπαρ. Τα ελάφια μάλιστα αντικαθιστούν τα κέρατά τους – με ρυθμό 2 εκατοστών
κάθε ημέρα, που θεωρείται ο ταχύτερος ρυθμός ανάπτυξης οργάνου στα ζώα.

H διαδικασία της ανάπλασης βασίζεται στον κύκλο ζωής των κυττάρων: όταν ένα
όργανο αποκοπεί από το σώμα ή τραυματισθεί, τα «ενήλικα» κύτταρα στο σημείο
της πληγής αρχίζουν να μετατρέπονται σε κύτταρα πρωταρχικού σταδίου
(βλαστικά). Τα τελευταία – που επιστημονικά ονομάζονται υποτυπώδης βλαστητικός
ιστός – αναπλάθουν το χαμένο όργανο του σώματος ακολουθώντας μια διαδικασία
παρόμοια με αυτήν που δημιούργησε αρχικά όλο το σώμα του ζώου. Σημειωτέον ότι
ο βλαστητικός ιστός μπορεί να αναπλάσει μόνο το σημείο του σώματος από το
οποίο προέρχεται.

Δεν παίρνουν μπρος τα γονίδια!

Επιστήμονες στο Κέμπριτζ της Μασαχουσέτης διεπίστωσαν πρόσφατα έπειτα
από μελέτες ότι δύο γονίδια (τα fgf20 και hsp60) τα οποία σχετίζονται με την
ανάπλαση μελών στο ψάρι-ζέβρα, υπάρχουν και στον άνθρωπο! Μόνο που στην
τελευταία περίπτωση τα γονίδια αυτά για κάποιον λόγο δεν… παίρνουν μπρος εάν
υπάρξει τραυματισμός ή ακρωτηριασμός.

Αυτό δίνει μιαν ακόμη ένδειξη για το ότι ανάλογες ιδιότητες μπορούν να…
αναζωπυρωθούν στον άνθρωπο. Τα γονίδια θα μπορούσαν – κατά τις υποθέσεις
εργασίας των ειδικών – να «ξυπνήσουν» με τη βοήθεια φαρμακευτικών ουσιών.

Ωστόσο το πεδίο αυτό παραμένει εν πολλοίς ανεξερεύνητο, αφού κατά τον ίδιο
βαθμό άγνωστη παραμένει η διαδικασία ανάπλασης και στα ζώα που ήδη την
επιτυγχάνουν. Πολύ πρόσφατα το φαινόμενο άρχισε να απασχολεί τους επιστήμονες,
παρακινώντας τους για περαιτέρω μελέτες.

Δεν αναπλάθει όργανα ο άνθρωπος ή μήπως όχι;

Ο άνθρωπος δεν έχει την ικανότητα να αναπλάθει μέρη του σώματός του,
ούτε να παράγει βλαστητικό ιστό. Αυτό όμως – και εδώ ακριβώς στηρίζονται οι
μελέτες των επιστημόνων – δεν ισχύει σε όλες τις περιπτώσεις.

Έχουν εκπονηθεί μελέτες για περιπτώσεις ασθενών των οποίων τα δάχτυλα
επαναδημιουργήθηκαν – εφόσον είχαν αποκοπεί στο άκρο τους, πάνω από την
τελευταία άρθρωση.

Πάντως το ανθρώπινο ήπαρ είναι το μόνο όργανο που μπορεί και αναπλάθεται.
Ακόμη και αν αφαιρεθεί το 75% του ήπατος, αυτό μπορεί να επανέλθει στο αρχικό
του μέγεθος σε δύο ή τρεις εβδομάδες! H ανάπλαση επιτυγχάνεται με
βλαστοκύτταρα τα οποία έχουν την ικανότητα να μετατρέπονται σε ιστό και ώριμα
κύτταρα, ανάλογα με το μέρος του σώματος που τα χρειάζεται.

Κανείς δεν ξέρει γιατί ανάλογη ιδιότητα δεν παρουσιάζει κανένα άλλο όργανο του
ανθρώπινου οργανισμού. Οι επιστήμονες εκτιμούν πως η ικανότητα ανάπλασης
χάθηκε κατά την εξέλιξη του ανθρωπίνου είδους και διατηρήθηκε στο ήπαρ γιατί
αυτό υφίσταται βλάβες – από τροφές, τοξίνες, ιούς και άλλους παράγοντες –
ευκολότερα συγκριτικά με άλλα ζωτικά όργανα.

Επιμέλεια: Στέφανος Κρίκκης, Δέσποινα Κουκλάκη