Eξ ανάγκης γίναμε έξυπνοι!

O άνθρωπος είναι το εξυπνότερο πλάσμα σε αυτό τον πλανήτη. Πώς όμως το
κατάφερε στο πέρασμα των αιώνων; Πώς εξελίχθηκαν οι πρώτοι άνθρωποι για να
φτάσουν στο σημερινό επίπεδο;

Από την αρχή της ύπαρξης του ανθρώπου, 150.000 χρόνια πριν, η «κουλτούρα» και η έμφυτη ικανότητα συνδυάστηκαν για τις κατά το δυνατόν καλύτερες επιδόσεις, με σκοπό την επιβίωση

Πολλές είναι οι θεωρίες που επιχειρούν να απαντήσουν σε αυτό το ερώτημα,
ερευνώντας πληθυσμούς θηλαστικών ζώων, με πρωταγωνιστές τους πιθήκους. Οι
περισσότερες επιστημονικές προσεγγίσεις αφορούν την εξέλιξη των γνωστικών
ικανοτήτων.

Πρόσφατα επιστήμονες από το Πανεπιστήμιο Duke στις ΗΠΑ χρησιμοποίησαν το ίδιο
«εργαλείο», δηλαδή τη μελέτη πιθήκων, για να δώσουν μια διαφορετική εξήγηση
για την εξέλιξη της νοημοσύνης.

Κουλτούρα – εξυπνάδα. Με επικεφαλής τον καθηγητή Carel van Schaik, η
ομάδα του Duke διαπίστωσε πως το κοινωνικό περιβάλλον και οι διαδικασίες
μάθησης μέσω αυτού διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο στην εξέλιξη της νοημοσύνης.
Ούτε λίγο ούτε πολύ, αυτό που υποστήριξαν είναι ότι η κουλτούρα γεννά
εξυπνάδα!

Οι επιστήμονες μελέτησαν για μεγάλο διάστημα πληθυσμό ουραγκοτάγκων στη
Σουμάτρα. Δεν πρόκειται για… τυχαίους ουραγκοτάγκους, αφού ζουν σε βαλτώδη
περιοχή όπου επικρατούν συνθήκες βλάστησης και κλίματος διαφορετικές από άλλες
περιοχές όπου απαντούν ουραγκοτάγκοι.

Παράλληλα, οι ουραγκοτάγκοι της περιοχής Suaq στη Σουμάτρα είναι πιο
μοναχικοί. Αντίθετα από τους χιμπατζήδες της Αφρικής ­ είδος πιθήκου που έχει
μελετηθεί πολύ από τις επιστήμες της εξέλιξης ­, είναι ήσυχοι και μάλλον
απομονωμένοι παρά κοινωνικοί. Γι’ αυτό ζουν σε περιοχές με πηχτή λάσπη όπου
δύσκολα πατά ανθρώπου πόδι.

Νέα προσέγγιση στην εξέλιξη της ανθρώπινης νοημοσύνης αποτελεί η μελέτη των ουραγκοτάγκων που ζουν στην περιοχή Suaq της Σουμάτρας, οι οποίοι έχουν αναπτύξει ιδιαίτερες ικανότητες σε αντίθεση με «συγγενείς» τους άλλων περιοχών

Χρήση εργαλείων. Αυτούς τους ουραγκοτάγκους μελέτησαν ο Van Schaik και
η ομάδα του και σύντομα διαπίστωσαν ότι οι εν λόγω πίθηκοι είχαν εξαιρετικές
ικανότητες στη χρήση διαφόρων εργαλείων. Οι ουραγκοτάγκοι στο Suaq επινοούν
σειρά εργαλείων που τους βοηθούν να βρουν τροφή στις αντίξοες συνθήκες του
βάλτου. Επιλέγουν ίσια μακριά ραβδιά και τα χρησιμοποιούν με ιδιαίτερη
μαεστρία, στερεώνοντάς τα γερά ανάμεσα στα δόντια τους, για να ξετρυπώνουν
έντομα από τις φωλιές τους οι οποίες συνήθως είναι φτιαγμένες σε μικρές τρύπες
στους κορμούς των δέντρων.

Μία από της αγαπημένες τους λιχουδιές είναι οι καρποί του δέντρου Neesia, η
«συγκομιδή» των οποίων δεν είναι εύκολη υπόθεση. Οι πλούσιοι σε θρεπτικά
στοιχεία καρποί είναι καλά κρυμμένοι μέσα σε ένα σκληρό και αγκαθωτό κέλυφος,
το οποίο ανοίγει μόνο σε μερικά σημεία όταν ο καρπός ωριμάσει.

Άλλα οι ουραγκοτάγκοι δεν το βάζουν κάτω. Διαλέγουν με προσοχή κλαδιά δέντρων
τα οποία ανοίγουν από τη μια μεριά για να μοιάζουν με καλαμάκι. Τοποθετούν το
εργαλείο αυτό στα ανοίγματα του κελύφους και έτσι αφαιρούν τους καρπούς χωρίς
να τραυματιστούν από τα αιχμηρά αγκάθια. Παράλληλα οδηγούν την τροφή κατ’
ευθείαν στο στόμα τους!

Οι δυσκολίες της ζωής! Και οι δύο αυτές τεχνικές συναντώνται μόνο στους
ουραγκοτάγκους της συγκεκριμένης περιοχής στη Σουμάτρα και πουθενά αλλού.
Μήπως λοιπόν είναι εκ φύσεως πιο έξυπνοι από άλλους του είδους τους;

Οι επιστήμονες αμφιβάλλουν, υποστηρίζοντας ότι πιο έξυπνους τους έκανε η ίδια
η ζωή!

Και αυτό γιατί σε άλλες, μη βαλτώδεις περιοχές η εύρεση τροφής είναι
ευκολότερη για τους πιθήκους, τα έντομα έχουν τις φωλιές τους στο έδαφος και
οι καρποί είναι προσβάσιμοι. Έτσι οι πίθηκοι δεν χρειάζεται να μπουν σε μεγάλο
κόπο για να χορτάσουν.

Στις δύσκολες συνθήκες του βάλτου οι ουραγκοτάγκοι υποχρεώνονται να εξασκηθούν
στην επινόηση και τη χρήση εργαλείων, αλλιώς θα πεινάσουν. Έτσι, το
καταφέρνουν είτε ανταγωνιζόμενοι μεταξύ τους είτε μιμούμενοι τις παλαιότερες
γενιές ουραγκοτάγκων.

Το περιβάλλον προάγει την ευφυΐα

Αυτό που έδειξε η μελέτη είναι ότι η εξυπνάδα και η εφευρετικότητα
είναι σε μεγάλο βαθμό θέμα της κοινωνίας όπου ζουν τα διάφορα είδη. Έτσι
εξηγούνται οι διαφορές στη «νοημοσύνη» των πιθήκων, ανάλογα με τη γεωγραφική
περιοχή όπου ζουν. Το περιβάλλον όχι μόνο προωθεί την ευφυΐα, αλλά και
συμβάλλει ­ κατά τον Van Schaik ­ στη συνεχή εξέλιξή της μέσα στον χρόνο. Τα
ανώτερα θηλαστικά έχουν την ικανότητα να μαθαίνουν, τόσο από αυτά που βλέπουν
να κάνουν τα ομοειδή τους όσο και με δικές τους πρωτοβουλίες ­ δηλαδή όπως
συμβαίνει με τα παιδιά. H ικανότητα αυτή διαφοροποιείται ανάλογα με το
περιβάλλον ­ γεωγραφικό και κοινωνικό πλαίσιο ­ όπου αναπτύσσεται κάθε είδος.

Μία απάντηση… Κάπου εδώ ­ σύμφωνα με τους επιστήμονες του Duke ­ ίσως
εντοπίζεται η απάντηση στο πώς εξελίχθηκε η ανθρώπινη νοημοσύνη: Από την αρχή
της ύπαρξης του ανθρώπου, 150.000 χρόνια πριν, η «κουλτούρα» και η έμφυτη
ικανότητα συνδυάστηκαν για τις κατά το δυνατόν καλύτερες επιδόσεις, με σκοπό
την επιβίωση. Γι’ αυτό ο άνθρωπος κατάφερε να «αφομοιώσει» την εξέλιξη της
τεχνολογίας τα τελευταία 10.000 χρόνια. Με τον ίδιο… παλιό τους εγκέφαλο, οι
άνθρωποι μπορούν να αντιλαμβάνονται συνεχώς καινούργια πράγματα!

Επιμέλεια: Στέφανος Κρίκκης, Δέσποινα Κουκλάκη