Όταν το νυστέρι έσωζε βυζαντινές εικόνες

Ο Φώτης Ζαχαρίου στη Θεσσαλονίκη παρέχει… πρώτες βοήθειες στη Ροτόντα το 1951, σε μία από τις 30.000 φωτογραφίες του αρχείου του, που δωρήθηκε στο Βυζαντινό Μουσείο

Είναι μία από τις τρεις εικόνες που σώζονται και απεικονίζουν την Έγερση του
Λαζάρου και χρονολογείται τον 12ο αιώνα. Θα είχε καταλήξει στην πυρά όπως και
δεκάδες εικόνες που «θυσιάζονται» για την τελετή του μύρου στην
Κωνσταντινούπολη, καθώς έκρυβε τη μοναδικότητά της κάτω από την εικόνα μιας
Παναγίας, η οποία είχε ζωγραφιστεί τον 19ο αιώνα πάνω από τη βυζαντινή
παράσταση. Και θα είχε χαθεί για πάντα αν οι μοναχοί του Αγίου Όρους δεν τη
χάριζαν στον Φώτη Ζαχαρίου – έναν από τους «πατέρες» της συντήρησης μνημείων
στην Ελλάδα – ο οποίος με υπομονή την καθάρισε και αποκάλυψε το πραγματικό της
πρόσωπο.

Στους πρωτεργάτες που έσωσαν εκατοντάδες μνημεία (αλλά και καλλιτέχνες) Φώτη
Ζαχαρίου και Αντώνη Γκλίνου είναι αφιερωμένη η έκθεση που εγκαινιάζεται τη
Δευτέρα στο Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο. Μέσα από 200 αντικείμενα –
αποτοιχισμένες τοιχογραφίες, έργα τέχνης που φιλοτέχνησαν οι ίδιοι, αντίγραφα
τοιχογραφιών και ψηφιδωτών που δημιούργησαν, σχέδια και φωτογραφίες –
«ξετυλίγεται η ιστορία της συντήρησης στην Ελλάδα, καθώς και οι δυο τους
έβαλαν τον θεμέλιο λίθο της» εξηγεί στα «NEA» η αρχαιολόγος του Βυζαντινού
Μουσείου και επιμελήτρια της έκθεσης, Σοφία Γερογιώργη. Και πώς να μην είναι,
όταν από τα χέρια τους πέρασαν από τον τάφο της Περσεφόνης στη Βεργίνα έως τις
τοιχογραφίες του Θεόφιλου στη Μυτιλήνη και από τα φαγιούμ του Μουσείου Μπενάκη
μέχρι τη Ροτόντα στη Θεσσαλονίκη.

Ο Αντώνης Γκλίνος έσωσε εκατοντάδες χειρόγραφα στη Μονή Σινά και το Άγιον Όρος και είναι ο μοναδικός συντηρητής στην Ελλάδα που έχει γράψει βιβλίο ειδικά για τη συντήρηση χαρτιού

Εφευρετικότητα, μεράκι, φαντασία και καλλιτεχνικό ταλέντο ήταν τα
εφόδιά τους για να σώσουν εκατοντάδες αρχαία, βυζαντινά και νεώτερα μνημεία
στην Ελλάδα και την Κύπρο. «Δεν διέθεταν γνώσεις. Έπρεπε να επινοήσουν
εργαλεία και μεθόδους για να συντηρήσουν τα μνημεία» λέει ο υπεύθυνος του
εργαστηρίου τοιχογραφιών του Βυζαντινού Μουσείου, Γιώργος Κορκόβελος.

Με το νυστέρι και πολλές δοκιμές επιχειρούσαν να καλύψουν όσα προσφέρει σήμερα
η τεχνολογία. Και επειδή οι φωτογραφικές μηχανές των μέσων του 20ού αιώνα δεν
επέτρεπαν αξιόπιστη φωτογράφιση τοιχογραφιών και ψηφιδωτών, όπως από τα
μοναστήρια της Παρηγορίτισσας στην Άρτα και του Πρωτάτου, έφτιαχναν επιτόπου
αντίγραφα (!), για να μπορέσουν να τα φωτογραφίσουν και μέσω των δημοσιεύσεων
σε βιβλία να ταξιδέψουν στον κόσμο και να μελετηθούν. Μερικά από αυτά τα
εξαιρετικά αντίγραφα «εργασίας» θα εκτεθούν τώρα στο Βυζαντινό Μουσείο.

«Μπορεί η τεχνολογία να μας λύνει τα χέρια, εξακολουθούμε όμως να
πατάμε στις γνώσεις τους» προσθέτει ο υπεύθυνος του εργαστηρίου τοιχογραφιών
του Βυζαντινού Μουσείου, Γιώργος Κορκόβελος για τους δύο αείμνηστους μάστορες.
«Χάθηκε ένα κομμάτι της μαστοριάς τους, καθώς δεν υπήρξε το πλαίσιο που θα
τους επέτρεπε να γίνουν δάσκαλοι. Εμείς μαθητεύσαμε κοντά σε δασκάλους του
εξωτερικού. Είμαστε η γενιά των έτοιμων λύσεων και όχι της πατέντας». Όσο για
λάθη; «Λάθη μπορεί να βλέπουμε σήμερα, μισό αιώνα μετά, όχι όμως καταστροφές.
Ωστόσο το γεγονός ότι αποτοιχίστηκαν στο 100% τρία στρώματα τοιχογραφιών
συνολικά 240 τ.μ. από την Επισκοπή Ευρυτανίας (εκτίθενται εν μέρει), η οποία
βούλιαξε κάτω από την τεχνητή λίμνη των Κρεμαστών, δεν μας αφήνει περιθώρια να
μιλάμε για λάθη, αλλά για διαφορετική φιλοσοφία».

Τότε

Δεν μπορούσαν να δουν το υπόβαθρο μιας εικόνας χωρίς επέμβαση.

Δημιουργούσαν αντίγραφα ψηφιδωτών και εικόνων για να τα φωτογραφίσουν.

Προσέθεταν και επιζωγράφιζαν μια εικόνα όπου είχε φθαρεί.

Σήμερα

Με υπέρυθρη και υπεριώδη ακτινοβολία δεν χρειάζεται να αγγίξουν την εικόνα

Φωτογραφίζουν τα έργα επί τόπου με ψηφιακές μεθόδους.

Δεν γίνονται επιζωγραφίσεις για τη διατήρηση της ιστορικότητας των έργων.

INFO

H έκθεση «Μαΐστορες Φώτης Ζαχαρίου, Αντώνης Γκλίνος» εγκαινιάζεται τη Δευτέρα
στις 19.00 στο Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο (Βασ. Σοφίας 22, τηλ.
210-7294.926). Έως 26 Απριλίου.