Φως στον κώδικα Στραντιβάρι

Τον μυστικό κώδικα που χρησιμοποιούσε ο Αντόνιο Στραντιβάρι για να
κατασκευάζει τα περίτεχνα βιολιά του, επιχειρούν να σπάσουν Σουηδοί
επιστήμονες με τη βοήθεια της σύγχρονης τεχνολογίας.

Ο Παγκανίνι είχε δύο από αυτά. Στον Χέιφετζ ανήκε το «Dolphin», που ήταν ίσως
το πιο περίτεχνο απ’ όλα. Ο Ίτζακ Πέρλμαν αγόρασε το «Soil» από τον Γιεχούντι
Μενουχίν έναντι 1,25 εκατομμυρίων δολαρίων και σίγουρα «χτύπησε» κελεπούρι. Ο
οίκος «Κρίστις» έβγαλε πέρυσι σε δημοπρασία το «Lady Tennant» με τιμή
εκκίνησης τα 2 εκατομμύρια δολάρια και λίγο πριν από το κλείσιμο οι προσφορές
για το πολύτιμο βιολί είχαν φθάσει τα 4 εκατομμύρια δολάρια…

Σχεδόν 270 χρόνια μετά τον θάνατό του, η διάνοια του θρυλικού κατασκευαστή
βιολιών Αντόνιο Στραντιβάρι ακτινοβολεί περισσότερο από ποτέ. Ο ήχος τους
είναι τόσο φινετσάτος και ο χειρισμός τους μοιάζει με απλό παιχνίδι. H ομορφιά
τους είναι απαράμιλλη. Ο εκλεπτυσμένος ήχος των δημιουργημάτων του Στραντιβάρι
αιχμαλώτισε την αισθητική εκατομμυρίων ανθρώπων στο πέρασμα των αιώνων.

Όμως το στοιχείο εκείνο που συνεχίζει να προκαλεί αμηχανία σε επιστήμονες και
καλλιτέχνες είναι η τεχνική αρτιότητα με την οποία ο Στραντιβάρι κατασκεύαζε
τα βιολιά του. Ποιο ήταν το μυστικό που γνώριζε και έκανε τα όργανά του τόσο
ξεχωριστά;

Το αίνιγμα. Πολλοί προσπάθησαν να λύσουν το μεγάλο αίνιγμα. Επιστήμονες
και ειδικοί, με γνώσεις πάνω στην ξυλουργία αλλά και στην ιστορική
κλιματολογία, αναζήτησαν χωρίς επιτυχία το μυστικό στη σύσταση των υλικών που
χρησιμοποιούσε ο θρυλικός τεχνίτης. Ο γρίφος όμως παρέμεινε άλυτος.

Ώσπου πριν από λίγο καιρό, μια ομάδα από Σουηδούς επιστήμονες επιχείρησε να
προσεγγίσει το ζήτημα μέσα από ένα τελείως διαφορετικό πρίσμα. Σκέφθηκαν πως
αντί να επιχειρήσουν να φτιάξουν βήμα προς βήμα ένα πανομοιότυπο βιολί
Στραντιβάριους, θα ήταν καλύτερα να χρησιμοποιήσουν ένα υπολογιστικό μοντέλο
σε κομπιούτερ και να προσομοιώσουν τον ήχο του. Είπαν λοιπόν να καταφέρουν
πρώτα να κάνουν τον ηλεκτρονικό υπολογιστή να μιμηθεί απόλυτα τον ήχο του
βιολιού και μετά να προσπαθήσουν να το φτιάξουν, σμιλεύοντας το ξύλο ανάλογα
με τον τρόπο που θα υποδείκνυε ο υπολογιστής.

«Είναι εύκολο να μετρήσεις γεωμετρικά το βιολί», τονίζει προς την εφημερίδα
«The Washington Post» ο μηχανολόγος μηχανικός Ματς Τίνστεν από το σουηδικό
Πανεπιστήμιο Mid Sweden University. «Μπορείς να υπολογίσεις το πώς πάλλεται,
να κοιτάξεις τις συχνότητες και άλλες παραμέτρους. Μπορείς να το διεγείρεις,
να παράξεις ήχο με κρούση χρησιμοποιώντας τις αρθρώσεις των δακτύλων σου».
Μετά όμως τα πράγματα δυσκολεύουν…

Ξύλο και ήχος. Τα βιολιά είναι κατασκευασμένα από ξύλο. Και κανένα από
τα ξύλινα μέρη του δεν είναι όμοιο με κάποιο άλλο. H πρόκληση είναι να
σμιλεύσεις το ξύλο στην κορυφή και στην πλάτη του βιολιού, ώστε να
μεγιστοποιηθεί η ακουστική του ποιότητα. Ο Στραντιβάρι, που έζησε στην
προβιομηχανική εποχή, εκτελούσε αυτή την εργασία με το χέρι και το αυτί του,
και το αποτέλεσμα ήταν αξεπέραστο.

Ο Ματς Τίνστεν πιστεύει ότι η ομάδα του μπορεί να επαναλάβει την τεχνοτροπία
του Στραντιβάρι. «Οι κατασκευαστές βιολιών αφαιρούν σε διάφορα σημεία το πάχος
του ξύλου με ένα μαχαίρι, ώσπου να επιτύχουν το αποτέλεσμα που τους
ικανοποιεί. Εμείς χρησιμοποιούμε την ίδια μέθοδο αλλά στον ηλεκτρονικό
υπολογιστή. Παίρνουμε μια ηλεκτρονική φόρμα και τη λαξεύουμε».

Οι Ελβετοί ειδικοί ετοιμάζονται να κατασκευάσουν ένα βιολί που η πάνω πλάκα
του θα έχει σχεδιαστεί από τον ηλεκτρονικό υπολογιστή. Ο κομπιούτερ θα
προσπαθήσει να καταλάβει τη διακύμανση του πάχους που πρέπει να έχει το ξύλο
στην πάνω πλάκα του βιολιού, ώστε να αναπαράγεται ο ήχος του Στραντιβάρι. Κάθε
κομμάτι ξύλου, ανάλογα με το πώς έχει λαξευτεί, παράγει μια ξεχωριστή ηχητική
χροιά. Οι Σουηδοί επιστήμονες θα πραγματοποιήσουν χιλιάδες συνδυασμούς ώστε να
ταιριάξουν τη γεωμετρική μορφολογία του ξύλου με τον επιθυμητό ήχο. Μόλις
πάρουν στα χέρια τους τις ακριβείς τιμές του πάχους του ξύλου σε διάφορα
σημεία, θα προχωρήσουν στην κατασκευή του.

Το μυστικό του ήχου στο ξύλο των Άλπεων

Ο Αντόνιο Στραντιβάρι υπήρξε ο μοναδικός τεχνίτης που μπορούσε να προσδίδει φινέτσα και αξεπέραστο ήχο σε κάθε βιολί που έφτιαχνε

Ορισμένοι επιστήμονες έχουν πει ότι ο Στραντιβάρι χρησιμοποιούσε το
ξύλο της αλπικής ερυθρελάτης (πικέα), σε μια ιδιαίτερα ψυχρή κλιματικά εποχή.
Οι δακτύλιοι στον κορμό του δέντρου ήταν πολύ κοντά μεταξύ τους, δίνοντας στο
ξύλο μια ασυνήθιστη πυκνότητα. Άλλοι υποθέτουν ότι το μυστικό βρίσκεται στο
βερνίκι που χρησιμοποιούσε και το οποίο προσέδιδε ακαμψία στο ξύλο. Ο Τόμας
Σπαρκς, ειδικός σε θέματα τεχνολογίας εγχόρδων οργάνων στη Σχολή Μουσικής
Jacobs του Πανεπιστημίου της Ιντιάνα, θεωρεί ότι τα ξύλα που χρησιμοποιούσε ο
Στραντιβάρι ήταν απαλλαγμένα από χυμούς, ρητίνη και άλλα οργανικά συστατικά.
«Μοιάζει σαν τη διαδικασία της μουμιοποίησης. Το επιπρόσθετο βάρος του ξύλου
επιβραδύνει τον ήχο. Γι’ αυτό, το όργανο πρέπει να είναι ελαφρύ με υψηλή
πυκνότητα στις ίνες του. Δεν είναι τυχαίο ότι εκείνα τα παλιά βιολιά είναι
κατά 20% ελαφρύτερα από τα μοντέρνα και αυτό δεν οφείλεται στην ηλικία των ξύλων».

Οι μαθητές δεν κατάφεραν να αντιγράψουν τον Δάσκαλο

Μέχρι σήμερα κανένας ειδικός δεν κατάφερε να ανακαλύψει τα μυστικά της τέχνης του Στραντιβάρι

Ο Στραντιβάρι, που είναι περισσότερο γνωστός από τη λατινοποιημένη
εκδοχή του ονόματός του (Στραντιβάριους), έμαθε την τέχνη του από την
οικογένεια Αμάτι που ζούσε στην πόλη Κρεμόνα της Ιταλίας, κοντά στο Μιλάνο.
Γεννήθηκε το 1644 και πέθανε το 1737. Σύμφωνα με τον Τόμας Σπαρκς, ειδικό σε
θέματα τεχνολογίας εγχόρδων οργάνων στη Σχολή Μουσικής Jacobs του
Πανεπιστημίου της Ιντιάνα, «ο Στραντιβάρι είναι ο πιο σταθερός τεχνίτης καθώς
όλα τα βιολιά του έχουν φίνο ήχο, εξαίρετη όψη και χρωματισμούς. Μπορούσε
ενσυνείδητα να τροποποιήσει ένα όργανο ώστε να αποκτήσει το επιθυμητό
αποτέλεσμα. Στα χρόνια που ακολούθησαν μετά τον θάνατό του, οι τεχνίτες της
Κρεμόνας επιχείρησαν ανεπιτυχώς να αναπαράξουν τον ήχο των βιολιών του
δασκάλου τους, φτιάχνοντας βιολιά που είχαν ακριβώς τις ίδιες διαστάσεις με τα
πρωτότυπα. Τον 19ο αιώνα, διάφοροι συντηρητές ενδυνάμωσαν τα βιολιά του
Στραντιβάρι μεγεθύνοντας τις ράβδους των μπάσων και τις ηχητικές δοκούς. Ο
ήχος τους ήταν ακόμη καλύτερος, όμως ούτε και τότε μπόρεσε κανείς να τα…
κλωνοποιήσει.

Επιμέλεια: Στέφανος Κρίκκης, Εύη Ελευθεριάδου