H διχασμένη συνείδηση των δημίων

Ο Μπερλ Κέιν είναι θρήσκος και πιστεύει ότι μόνο ο Θεός έχει το δικαίωμα να
αφαιρέσει μία ανθρώπινη ζωή. Αλλά στη δουλειά του στις φυλακές της Λουιζιάνας,
όπου είναι διευθυντής και αρχηγός του εκτελεστικού αποσπάσματος, ο Κέιν είναι
αυτός που δίνει τη διαταγή για τη θανατηφόρο ένεση και μερικές φορές του έχει
τύχει να κρατήσει το χέρι του κατάδικου την ώρα που πεθαίνει.

Μπορεί και το κάνει γιατί η θανατική καταδίκη είναι «ο νόμος των ανθρώπων.
Είναι κάτι που πρέπει να κάνουμε είτε συμφωνούμε είτε όχι και προσπαθούμε να
κάνουμε τη διαδικασία όσο πιο ανθρώπινη γίνεται», λέει αναφερόμενος στον εαυτό
του και στα υπόλοιπα μέλη της ομάδας που αναλαμβάνει τις εκτελέσεις. «Το θέμα
είναι πώς το χειριζόμαστε εμείς οι ίδιοι».

Εύκαμπτοι κώδικες. H κοινή λογική λέει ότι οι άνθρωποι έχουν
συγκεκριμένες ηθικές αξίες που δεν αλλάζουν. Αλλά επιστημονικές μελέτες σε
άτομα που έχουν κάνει κακό είτε κατ’ επιλογήν ή για οικονομικούς λόγους ή από
άλλη ανάγκη, βρίσκουν ότι οι αξίες αυτές είναι πολύ πιο εύκαμπτες. Για να
προστατεύσουν τον εαυτό τους από την ίδια τους τη συνείδηση, οι άνθρωποι συχνά
προσαρμόζουν το τι θεωρούν σωστό και τι λάθος. Οι επιστήμονες ονομάζουν αυτή
τη διαδικασία ηθική απεμπλοκή ή ηθική αποστασιοποίηση.

Τα τελευταία χρόνια, οι ερευνητές έχουν καταλήξει στις ψυχολογικές τεχνικές
που χρησιμοποιούμε συχνότερα για να καταφέρουμε να «απεμπλακούμε» από τις
ενοχές μας. Και για πρώτη φορά, τις δοκίμασαν σε ανθρώπους που εργάζονται στις
εκτελέσεις κρατουμένων στις αμερικανικές φυλακές, από τις πιο δύσκολες
δουλειές από ηθικής άποψης. Σύμφωνα με τις νέες έρευνες, η κρίση περί ηθικής
ενός ανθρώπου μπορεί να αλλάξει γρήγορα ή αργά και ασυνείδητα πριν από μία
κακή πράξη.

H απεμπλοκή από το δίλημμα είναι το κλειδί, λέει ο Άλμπερτ Μπαντούρα,
καθηγητής Ψυχολογίας στο Στάνφορντ και ειδικός στην ψυχολογία της ηθικής
συμπεριφοράς. «Βρίσκεται στην ικανότητά μας να επιλέγουμε πότε θα δράσουμε
σύμφωνα με τις αξίες μας και πότε θα τις αγνοήσουμε. Έτσι καταλαβαίνουμε πώς
οι άνθρωποι μπορούν να είναι βάρβαροι τη μία στιγμή και ευσπλαχνικοί την
άλλη».

Στις πρώτες ανθρώπινες κοινωνίες αναπτύχθηκαν ακατέργαστοι κώδικες
συμπεριφοράς. Οι άνθρωποι πάντα έβρισκαν τρόπους να τους καταπατήσουν σε
ακραίες περιπτώσεις. H επιβίωση μερικές φορές απαιτούσε βάρβαρες πράξεις, οι
ανθρωποθυσίες και οι εκτελέσεις ήταν συνηθισμένες.

Άλλο πεποίθηση, άλλο συμπεριφορά. H έμφυτη ανθρώπινη ικανότητα της
ηθικής αποσύνδεσης δυσκολεύει το έργο των ερευνητών που ψάχνουν μία σύνδεση
ανάμεσα στις δηλωμένες πεποιθήσεις των ανθρώπων και τη συμπεριφορά τους.
Υπάρχουν ιερείς που διαπράττουν σεξουαλικά εγκλήματα, ιερόδουλοι που είναι
πρότυπα στην υπόλοιπη ζωή τους, εκπαιδευμένοι στρατιώτες που ευθύνονται για
φρικαλεότητες εις βάρος του άμαχου πληθυσμού.

Οι ερευνητές μπορούν να αναγνωρίσουν τις δικαιολογίες που βρίσκουν οι άνθρωποι
για να παραβλέψουν χωρίς πρόβλημα τους προσωπικούς τους κανόνες σωστής
συμπεριφοράς. Τώρα, οι ψυχολόγοι στο Στάνφορντ απέδειξαν ότι τα μέλη του
εκτελεστικού αποσπάσματος «αποσυνδέουν» εύκολα τους δικούς τους ηθικούς
κώδικες. Κι όσο πλησιάζουν στην εκτέλεση, το κάνουν ακόμα πιο εύκολα.

H σιωπή των δημίων. H έρευνα έγινε σε 246 άτομα που συμμετέχουν σε
εκτελέσεις σε τρεις πολιτείες. Ανάμεσά τους φύλακες που κάνουν την ένεση,
ψυχολόγοι υποστήριξης που είναι παρόντες για το προσωπικό και τους συγγενείς,
μέλη της ομάδας που δένει τους μελλοθάνατους στην καρέκλα ή το κρεβάτι και
κάποιοι φύλακες που δεν συμμετέχουν καθόλου στις εκτελέσεις. «Αυτοί οι
άνθρωποι δεν μιλούν ποτέ μεταξύ τους ή στις οικογένειές τους γι’ αυτό το
κομμάτι της δουλειάς τους», λέει ο Μάικλ Οσόφσκι, που άρχισε την έρευνα.

«Ψυχολογία ομάδας» έχουν οι εκτελεστές…

Το προσωπικό των φυλακών κλήθηκε να απαντήσει σε ερωτήματα για το αν
συμφωνούν ή όχι σε 19 φράσεις, όπως «H Βίβλος διδάσκει ότι οι φόνοι ζητούν
εκδίκηση. Οφθαλμός αντί οφθαλμού», «Σήμερα η θανατική ποινή εκτελείται έτσι
ώστε να υποφέρει όσο λιγότερο γίνεται ο κρατούμενος», «Λόγω της φύσης των
εγκλημάτων τους, οι εγκληματίες έχουν χάσει το δικαίωμά τους να ζουν».

Αναλύοντας τις απαντήσεις οι ψυχολόγοι ανέφεραν πως τα μέλη του εκτελεστικού
αποσπάσματος συμφωνούσαν πολύ πιο εύκολα από τους υπόλοιπους με την άποψη ότι
οι κρατούμενοι πρέπει να θανατωθούν, ότι μπορεί να δραπετεύσουν και να
ξανασκοτώσουν, καθώς και ότι η φροντίδα τους κοστίζει πολλά στην κοινωνία.

Μέσω θρησκείας. Και βέβαια, οι φύλακες χρησιμοποιούσαν τη θρησκεία για
να δικαιολογήσουν το δικό τους καθήκον. «H αγιοποίηση της πράξης τους είναι
ισχυρό μέσο δικαιολόγησης και απεμπλοκής τους από τον κοινό ανθρώπινο ηθικό
κώδικα», εξηγεί ο δρ Μπαντούρα, που έχει εκφράσει σοβαρές ηθικές αντιρρήσεις
για τη θανατική καταδίκη. «Αν δεν μπορείς να πείσεις τους ανθρώπους ότι η
πράξη τους είναι με κάποιον τρόπο ιερή, δεν θα την κάνουν τόσο
αποτελεσματικά».

«Διάχυση ευθυνών». Οι ομάδες εκτέλεσης είναι έτσι οργανωμένες ώστε τα
μέλη τους να μοιράζονται τα μακάβρια καθήκοντα, μία διαδικασία που οι
ερευνητές αποκαλούν «διάχυση ευθυνών». Ένας γιατρός προμηθεύει τα θανατηφόρα
φάρμακα, μία ομάδα φυλάκων δένουν τον κρατούμενο στην καρέκλα ή το κρεβάτι με
τον κάθε φύλακα να αναλαμβάνει ένα μέρος του σώματος κι ένας άλλος φύλακας
κάνει την ένεση. «Κανείς δεν είναι ολοκληρωτικά υπεύθυνος για τον θάνατο του
κατάδικου», εξηγεί ο Οσόφσκι, όπως ακριβώς κανένα μέλος του εκτελεστικού
αποσπάσματος δεν ξέρει αν το δικό του όπλο είναι αυτό που ρίχνει τη μοιραία
σφαίρα.

H ηθική αποστασιοποίηση είναι επίσης εμφανής στη γλώσσα που χρησιμοποιείται σε
περιπτώσεις πολέμου, στην πολιτική και σε επιχειρηματικά σκάνδαλα. Φράσεις
όπως «έγιναν λάθη» ή «παράπλευρες απώλειες» δεν είναι μόνο υπεκφυγές και
ελιγμοί για τα μάτια του κόσμου, αλλά και εσωτερικές μέθοδοι αυτο-προστασίας.

Επιμέλεια: Στέφανος Κρίκκης, Εύη Ελευθεριάδου