Aποστασία: η μοιραία επιλογή

H πολιτική κρίση του 1965, η «αποστασία» όπως έχει επικρατήσει να
ονομάζεται, αποτέλεσε την κορυφαία και μοιραία, τόσο για τον ίδιο όσο και τον
τόπο, πολιτική επιλογή του Κωνσταντίνου κατά τη σύντομη περίοδο της βασιλείας
του. Αναλαμβάνοντας προσωπικά την ευθύνη να έρθει σε ρήξη με τον εκλεγμένο
πρωθυπουργό (θλιβερή απομίμηση της πρακτικής του παππού του πριν από 50
ακριβώς χρόνια), ο Κωνσταντίνος μετέτρεψε και πάλι τον θεσμό της βασιλείας σε
διχαστικό σύμβολο και διαμόρφωσε τις προϋποθέσεις για την οριστική και
αμετάκλητη αποπομπή της.

Όπως επιγραμματικά επαναλάμβανε μετά τις 15 Ιουλίου ο Γ. Παπανδρέου, το
ερώτημα ήταν πλέον απλό: «Ποιος κυβερνά την Ελλάδα; Ο βασιλεύς ή ο λαός;». Και
στο ερώτημα αυτό οι μαζικές, μαχητικές και σχεδόν καθημερινές, επί 70 μέρες,
διαδηλώσεις, έδωσαν τη δική τους απάντηση: «Παρ’ τη μάνα σου και μπρος δεν σε
θέλει ο λαός».

Σήμερα, έπειτα από 40 χρόνια ο Κωνσταντίνος, στη συνέντευξη που παραχώρησε
στον Αλ. Παπαχελά, επιχειρεί για πρώτη φορά μια συγκρατημένη αυτοκριτική για
τις τότε ενέργειές του, η οποία όμως αποδεικνύεται απολύτως προσχηματική.
«Πρέπει να σας ομολογήσω ότι διέπραξα λάθη (…) δεν έπρεπε ποτέ να εμπλακώ
τόσο γρήγορα σε διαφωνία με τον Γ. Παπανδρέου». H ουσία της φράσης
εμπεριέχεται όμως στις δύο λέξεις που παρεμβάλλονται σ’ αυτή: «τόσο γρήγορα».

Δύο όψεις. Πράγματι, οι ενέργειες του Κωνσταντίνου κατά την κρίση του
1965 έχουν δύο σαφείς διακριτές όψεις. H πρώτη, και μόνη ουσιαστική, είναι η
ρητά διατυπωμένη πρόθεσή του να μετατρέψει την κοινοβουλευτική (έστω και
κολοβωμένη) δημοκρατία της μετεμφυλιοπολεμικής Ελλάδας σε ένα καθεστώς
βασιλευόμενης απολυταρχίας. Οι τρεις υβριστικές επιστολές που απέστειλε στον
εκλεγμένο πρωθυπουργό, με μορφή μάλιστα τελεσιγράφου («η προειδοποίησίς μου
αύτη είναι η τελευταία»), αποτελούν αδιάψευστο δείγμα για τις ακραίες
μοναρχικές αντιλήψεις που επικρατούσαν εκείνη την εποχή στα Ανάκτορα. Ο
Κωνσταντίνος στη συνέντευξή του αναφέρεται σε διάφορες μικρολεπτομέρειες,
αποσιωπά τα κυριότερα γεγονότα, επικαλείται αίολες δικαιολογίες, αλλά γι’ αυτή
την κρίσιμη διάσταση των τότε επιλογών του δεν βρίσκει, ούτε σήμερα, μια λέξη
αυτοκριτικής.

H δεύτερη όψη των επιλογών του Κωνσταντίνου αναφέρεται στους τακτικούς
χειρισμούς που υιοθετήθηκαν το 1965 και στους οποίους συμπυκνώνεται η ακραία
περιφρόνηση των κοινοβουλευτικών θεσμών, ο απόλυτος ευτελισμός της πολιτικής
ζωής και η πιο βλακώδης μεθόδευση για την αντιμετώπιση μιας πολιτικής κρίσης.
Αλλά ακόμα και στο πεδίο αυτό, ο Κωνσταντίνος στην προσχηματική αυτοκριτική
του παρακάμπτει την αντικοινοβουλευτική συμπεριφορά του (επικαλούμενος τις
θλιβερές γνωματεύσεις Σγουρίτσα), καθώς και τον ευτελισμό της πολιτικής ζωής
(«Δεν έχω ερευνήσει το θέμα αυτό. Δεν είχα ρωτήσει ποτέ τους Αρναούτη, Χοϊδά
και Παπανικολάου αν είχαν επιχειρήσει να εξαγοράσουν βουλευτές»).

Οι βασιλικές κυβερνήσεις που σχηματίστηκαν μετά τις 15 Ιουλίου, επανέφεραν σε νευραλγικές θέσεις στο στράτευμα όλα τα μέλη της συνωμοτικής ομάδας του Παπαδόπουλου και η ηγεσία του στρατού τούς ανέθεσε, τον Φεβρουάριο του 1967, να ενεργοποιήσουν το επιχειρησιακό σχέδιο «Ιέραξ II», που οι συνωμότες το εφάρμοσαν για δικό τους λογαριασμό δύο μήνες αργότερα

Ανικανότητα. Τι απομένει λοιπόν από την υποτιθέμενη αυτοκριτική του
Κωνσταντίνου; H αποδοχή της πανθομολογούμενης πολιτικής του ανικανότητας, την
οποία έχει άλλωστε επισημάνει, εδώ και 15 χρόνια, ακόμη και ο K. Μητσοτάκης:
«Από την ώρα που έγινε αυτός ο χειρισμός, να ορκιστεί δηλαδή ο Νόβας με δύο
υπουργούς, η υπόθεσις ήτο χαμένη. Χαμένη ψυχολογικώς για την κοινή γνώμη,
χαμένη και για το κόμμα» (Θ. Διαμαντόπουλος, Κώστας Μητσοτάκης,
Πολιτική Βιογραφία, τόμ. B, σελ. 186). Την ανικανότητά του αυτή
επιχειρεί σήμερα ο Κωνσταντίνος να τη μοιραστεί έμμεσα και με άλλους (κυρίως
με τον K. Μητσοτάκη), εξ ου και η αναφορά του στον Π. Κόκκα, ο οποίος, νεκρός
εδώ και 32 χρόνια, δεν μπορεί πλέον ούτε να τον επιβεβαιώσει ούτε και να τον
διαψεύσει. Ως καλός γιος, απαλλάσσει όμως από κάθε υποψία τη μητέρα του. Αυτή
την αγαθή αρχόντισσα, η οποία, όπως είχε δηλώσει, θα γινόταν η ευτυχέστερη
γυναίκα του κόσμου «αν μπορούσε να βάλει σε μια μαούνα χίλιους Έλληνες
πολιτικούς και να πήγαινε έξω από την Αίγινα να τους ρίξει στη θάλασσα» (Σπ.
Μαρκεζίνης, Σύγχρονη πολιτική ιστορία της Ελλάδος, τόμ. Γ, σελ. 156).

H υπόθεση Ασπίδα και η χούντα

H υπόθεση Ασπίδα άρχισε να γίνεται γνωστή μέσα Μαρτίου του 1965, με τις αναφορές που έστειλε απευθείας στα Ανάκτορα και εν αγνοία του πρωθυπουργού ο Γ. Γρίβας από την Κύπρο

Ο Κωνσταντίνος ισχυρίζεται πως «ο “Ασπίδα” ήταν η πρώτη σκιά στις σχέσεις του»
με τον Γ. Παπανδρέου, και δικαιολογεί αυτή την ανησυχία του γιατί είχε υπόψη
του «ότι στο παρελθόν (!) υπήρχε ο ΙΔΕΑ». Είναι εντυπωσιακό πόσα ψέματα μπορεί
να περιέχονται σε μια τόσο μικρή φράση.

Κατ’ αρχάς, η υπόθεση Ασπίδα άρχισε να γίνεται γνωστή περί τα μέσα Μαρτίου
1965, με τις αναφορές που έστειλε (απευθείας στα Ανάκτορα και εν αγνοία του
πρωθυπουργού) ο Γ. Γρίβας από την Κύπρο. Όμως, δύο μήνες νωρίτερα, ο
Κωνσταντίνος ενημέρωνε και βολιδοσκοπούσε την αμερικανική πρεσβεία για
ενδεχόμενη ανατροπή της κυβέρνησης (Αλ. Παπαχελάς, Ο βιασμός της ελληνικής
δημοκρατίας, σελ. 156-158).

H συνάντηση. Επιπλέον, στις 5 Μαρτίου, λίγες μέρες μετά την αποκάλυψη
στη Βουλή του σχεδίου «Περικλής» (για τη βία και νοθεία στις εκλογές του
1961), ο Κωνσταντίνος στη συνάντησή του με τον Γ. Παπανδρέου ζήτησε με
επιτακτικό τρόπο να αποστρατευθεί ο αντιστράτηγος X. Λουκάκης, ο οποίος είχε
διενεργήσει την έρευνα για το σχέδιο «Περικλής» (Μιχ. Παπακωνσταντίνου, H
ταραγμένη εξαετία, τόμ. A, σελ. 268). Αυτή ήταν και η τελευταία ουσιαστική
συνεργασία του Κωνσταντίνου με τον Γ. Παπανδρέου και από το χρονικό αυτό
σημείο δρομολογείται η μεταξύ τους ρήξη. Έτσι, όταν έπειτα από μερικές μέρες ο
Κωνσταντίνος γίνεται αποδέκτης των πρώτων αναφορών περί Ασπίδα, οι συνεργάτες
του ενημερώνουν αμέσως την αμερικανική πρεσβεία ότι ο βασιλιάς θα εξωθούσε σε
παραίτηση τον Γ. Παπανδρέου και θα προωθούσε ως πρωθυπουργό τον Στ.
Στεφανόπουλο (Αλ. Παπαχελάς, ό.π., σελ. 166-167).

Όταν ο Κωνσταντίνος γίνεται αποδέκτης των πρώτων αναφορών περί Ασπίδα, οι συνεργάτες του ενημερώνουν αμέσως την αμερικανική πρεσβεία ότι ο βασιλιάς θα εξωθούσε σε παραίτηση τον Γ. Παπανδρέου και θα προωθούσε ως πρωθυπουργό τον Στ. Στεφανόπουλο

Προσποιείται. Αλλά και σχετικά με τον ΙΔΕΑ, ο Κωνσταντίνος προσποιείται
πως αγνοεί τη ρητή δήλωση του Γ. Παπανδρέου στη Βουλή, τον Απρίλιο του 1964:
«Αι Ένοπλοι Δυνάμεις δεν θα επιτραπεί να ανήκουν (…) εις οργανώσεις (…) H
οργάνωσις ονομάζεται ΙΔΕΑ και θα την καταργήσωμεν» (Σπ. Λιναρδάτος, Από τον
Εμφύλιο στη Χούντα, τόμ. Δ, σελ. 405). Και προσποιείται επίσης πως αγνοεί
τη σαφή προειδοποίηση που είχε απευθύνει προς τα Ανάκτορα, στα τέλη του 1963,
ο εξάδελφός του πρίγκιπας Μιχαήλ (Michel de Grece), με το ανώνυμο άρθρο που
δημοσίευσε στο περιοδικό Futuribles: «ο στρατός είναι βαθύτατα
αντικοινοβουλευτικός» και όταν αποφασίσει να παρέμβει «θα διατηρήσει ή θα
παρακάμψει τον βασιλιά αλλά θα δράσει χωρίς αυτόν (…) Ο αξιωματικός ή οι
αξιωματικοί που θα επιβάλουν τη στρατιωτική δικτατορία ζουν σήμερα στο
σκοτάδι» (την υπόδειξη του άρθρου και την πληροφορία για τον συγγραφέα του την
οφείλω στον Λ. Καραπαναγιώτη).

H προειδοποίηση. Υπάρχει βέβαια και η εκδοχή πως ο Κωνσταντίνος όλα
αυτά τα αγνοούσε. Όπως επίσης αγνόησε τη σαφέστατη προειδοποίηση που απηύθυνε,
στις 21 Μαΐου 1965, με το άρθρο του στο Βήμα, με τον εύγλωττο τίτλο «H
Χούντα» ο στρατηγός ε.α. Γ. Ιορδανίδης: «Αι πλέον πρόσφαται ενδείξεις πείθουν
ότι μια χούντα, η ιδία [δηλαδή ο ΙΔΕΑ] ή κάποια άλλη [υπονοώντας τον EENA του
Γ. Παπαδόπουλου], απέκτησεν ελευθερίαν ενεργείας και παρασκευάζει με
ευρυτάτους ελιγμούς επίθεσιν κατά της Δημοκρατίας».

Έτσι, οι βασιλικές κυβερνήσεις που σχηματίστηκαν μετά τις 15 Ιουλίου
επανέφεραν σε νευραλγικές θέσεις στο στράτευμα όλα τα μέλη της συνωμοτικής
ομάδας του Παπαδόπουλου, και η ηγεσία του στρατού τους ανέθεσε τον Φεβρουάριο
του 1967 να ενεργοποιήσουν το επιχειρησιακό σχέδιο «Ιέραξ II» (Αλ. Παπαχελάς,
ό.π., σελ. 292-293). Και οι συνωμότες δύο μήνες αργότερα το εφάρμοσαν,
για δικό τους όμως πλέον λογαριασμό.

Ο Κωνσταντίνος και η νομιμοποίηση του KKE

Το 1966 ο Κωνσταντίνος χαρακτήριζε τον κομμουνισμό «μίασμα» και θέλει να πιστέψουμε ότι έναν χρόνο νωρίτερα είχε προτείνει στον Γεώργιο Παπανδρέου τη νομιμοποίηση του KKE με το επιχείρημα ότι «ο εμφύλιος έχει τερματιστεί» και επομένως, εφόσον το KKE «αναγνωρισθεί, θα ενταχθεί στην κοινοβουλευτική ζωή»

Στο πρωτοχρονιάτικο διάγγελμά του το 1966 ο Κωνσταντίνος χαρακτήριζε τον
κομμουνισμό «μίασμα» που «μολύνει και καθιστά ανύποπτον εχθρόν της πατρίδος
πάντα ερχόμενον εις επαφήν με αυτόν, άτομον ή ομάδα, πάντα καλόν Έλληνα, μη
διαβλέποντα τον κίνδυνον…». Θέλει, εντούτοις, να πιστέψουμε ότι, έναν χρόνο
νωρίτερα, είχε προτείνει στον Γεώργιο Παπανδρέου τη νομιμοποίηση του KKE με το
επιχείρημα ότι «ο εμφύλιος έχει τερματιστεί» και επομένως, εφόσον το KKE
«αναγνωρισθεί, θα ενταχθεί στην κοινοβουλευτική ζωή».

Την πρόταση αυτή υποτίθεται μάλιστα πως τη διατυπώνει την ίδια ακριβώς εποχή
που βολιδοσκοπούσε την αμερικανική πρεσβεία για ενδεχόμενη ανατροπή της
κυβέρνησης Παπανδρέου. Αν τα όσα ισχυρίζεται σήμερα ο Κωνσταντίνος εμπεριέχουν
έστω και ψήγματα αλήθειας, μόνο μια ερμηνεία μπορεί να ισχύσει: ο
Κωνσταντίνος, στην απύθμενη αφέλειά του, πίστευε ότι θα μπορούσε να παγιδεύσει
με μια τέτοια πρόταση τον Γεώργιο Παπανδρέου.