Kαι εφέτος Xριστούγεννα στη γωνία…

«… Ας συνεχίσουμε κι απόψε την κουβέντα μας. Για πόλεις που θα βρούνε τον
νέο σφυγμό τους, για ανθρώπους που θα φέρουν νεόκοπους προορισμούς, για τους
κώδικες επαφής που θα εφεύρει το σώμα, για λέξεις παρθένες που θα αχρηστέψουν
τη μόνωση, για σιωπές ακόμα εύφορες που θα συντηρούν το πάθος, για άγνωστες

νέες συγκινήσεις που περιμένουν πιστούς, για νέα ρίγη που ζητάνε επιδερμίδες,
για νέα σχήματα που θα απορροφήσουν τις μοναξιές, για νέα συνθήματα που θα
στρατολογήσουν οπαδούς, για νέες ευαισθησίες, νέες αισθήσεις, νέες διαστάσεις,
για παιδιά χωρίς μύθους των μεγάλων, για σπίτια χωρίς δωμάτια υπηρεσίας, για
ένα νέο κόσμο χωρίς τα σύνορα που ξέρουμε…»

Βασίλης Καραβίτης

To άπιαστο προπό

Ποιητική συλλογή «Λυπομανία»

ΛΟΥΙΣ ΑΛΒΕΡΤΟ EPEPA ΦΟΥΕΝΤΕΣ (πλανόδιος μουσικός)

«Δύσκολοι οι Έλληνες, σαν τη γλώσσα τους»

Από τις Άνδεις, στην Ομόνοια. Το πρώτο σοκ για τον Λουίς Αλβέρτο

Ήταν βραδάκι όταν έφτασε στην Ομόνοια, καλοκαίρι, κοίταξε γύρω του και νόμιζε
ότι είχε κάνει το λάθος της ζωής του. Άνθρωποι να σέρνονται στις πλάκες, να
του ζητάνε χρήματα, μια παρέα Αλβανών να τσακώνεται και μερικοί Πακιστανοί σε
κύκλο να περιμένουν όρθιοι υπομονετικοί, ποτέ δεν κατάλαβε τι. Και είχε
περάσει μια μέρα κρυμμένος στο πλοίο της γραμμής Αγκώνα – Πάτρα για να βρεθεί
σε αυτό το μέρος!

Ο φίλος του που μαζί θα έκαναν τον γύρο της Ευρώπης, τον είχε διαβεβαιώσει ότι
«η Ελλάδα είναι κάτι σαν την Ιταλία». «Πάμε Γκρέτσια;». «Πάμε!». Πριν είχαν
περάσει από την Ουγγαρία, τη Σλοβακία, τη Σλοβενία, την Αυστρία, την Κροατία!
Λίγα ρούχα, μια «τσαράγκο» (η μικρή κιθάρα του Περού), ένα «σαπόνια» (το
πνευστό από μπαμπού) και μερικά ψευδοκοσμήματα από τα μέρη του – αυτά που
αρέσουν στους Ευρωπαίους – και όλες οι πόλεις μια γειτονιά. Αλλού έπαιζε
μουσική, αλλού «έστρωνε» κοσμήματα.

Το ταξίδι στην Ευρώπη ήταν από τα πρώτα όνειρα του Λουίς. Γεννημένος στη Λίμα,
την πρωτεύουσα του Περού, είχε καταλάβει από νωρίς ότι ζωή δεν είναι μόνο αυτό
που βλέπουμε. Οι πρώτες του εκδρομές ήταν στις Άνδεις σε σκηνές σαν και αυτές
που δείχνουν τα ντοκιμαντέρ. Άνθρωποι με πολύχρωμα ρούχα, σκούφους και γάντια,
«έχει παγωνιά στα βουνά», και φορτωμένα «Τσάμα» να προχωρούν σε στενά
απόκρημνα μονοπάτια. «Τσάμα να τα γράψεις, όχι Λάμα, είναι λάθος».

Μεγαλώνοντας έμαθε ότι τα όμορφα κορίτσια της χώρας του έφευγαν από τα λιμάνια
με τους ναυτικούς για πιο «πλούσια μέρη». Εκεί ίσως να άκουσε για πρώτη φορά
και το όνομα της Ελλάδας. «Οι Έλληνες ναυτικοί ήταν ξακουστοί. Και καλοί
γαμπροί». Στο σχολικό του βιβλίο μια κακοτυπωμένη φωτογραφία της Ακρόπολης στο
κεφάλαιο των «άλλων πολιτισμών» πρόσθεσε άλλο ένα στοιχείο στο μυαλό του
Λουίς. Όπως εμείς στα σχολεία μαθαίνουμε «δυο λέξεις» για τον πολιτισμό των
Ίνκας, έτσι και στο Περού έβλεπαν τον Παρθενώνα και αναρωτιόνταν «πώς θα είναι
αυτή η χώρα». Μετά στο πανεπιστήμιο, στις πολιτικές επιστήμες, έμαθε για τον
Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη. H εικόνα της Ομόνοιας μπορεί να τον αποκαρδίωσε,
έδωσε όμως μια άλλη ευκαιρία σε αυτά που είχε ονειρευτεί. Έφυγε για την Πάρο,
μετά για τη Νάξο, τα Κουφονήσια, την Αμοργό, τη Δονούσα, την Ίο. Τα πρωινά
μουσική στις παραλίες και το βράδυ κοσμήματα στα στενά. Και πάντα κρυφτούλι με
τους αστυνομικούς που κυνηγούσαν τους μικροπωλητές και φλερτ με τις Ελληνίδες
που «ξέρουν όλες αγγλικά»! «Δύσκολοι οι Έλληνες, σαν τη γλώσσα τους».

ΝΑΤΑΣΑ ΤΣΕΣΜΕΛΗ (λουλουδού στον Τόλη Βοσκόπουλο)

Έχω συνέχεια τον νου μου στο σπίτι, στον γιο μου…

«Όταν έχεις δύο παιδιά και δεν έχεις άντρα δεν μπορείς να ρισκάρεις», λέει η Νατάσα Τσεσμελή

Ο Δημήτρης δεν έλεγε με τίποτα να με αφήσει μόνο μου με τη μητέρα του. Το
παιδικό του δωμάτιο στην άλλη άκρη του διαδρόμου, τού φαινόταν πολύ μακριά και
ήθελε να καθήσει μαζί μας στο τραπέζι του σαλονιού να παρακολουθήσει τη
συνέντευξη. Με τα χίλια ζόρια δέχθηκε τελικά να πάει στο δωμάτιο της μητέρας
του, δίπλα στο σαλόνι με τον όρο όμως να μείνει ανοιχτή η πόρτα να μπορεί να
κρυφακούει. H Νατάσα τον μάλωνε αλλά στο στόμα της είχε κάτι από μέλι όταν
μιλούσε για τα παιδιά της. Τον Δημήτρη, την Ολυμπιακάρα – αυτή ήταν η
παραχώρησή μου για να δεχθεί να πάει στο δίπλα δωμάτιο, να γράψω την ομάδα του
με μεγάλα γράμματα στην εφημερίδα – και τη Βάσω, τη μεγάλη της κόρη, που τώρα
πια ζει μόνη της. Δυο παιδιά με διαφορετικούς άνδρες απέκτησε η Νατάσα και
τώρα ζει μόνη με τον μικρό της γιο στου Ζωγράφου. Κοντά τους κάποιες μέρες και
ο φίλος της. «Ο δεσμός μου, γράψε καλύτερα».

Μικρή η Νατάσα ήθελε να γίνει τραγουδίστρια. H μάνα της ήταν αμπιγιέζ της
Μαρινέλλας και η «αυλή» της ήταν τα νυχτερινά κέντρα. Όπως κάποιοι παίρνουν τα
παιδιά τους στη δουλειά, να δουν τις μηχανές ή τις βιβλιοθήκες, η κυρία
Βασιλική η αμπιγιέζ έπαιρνε την κόρη της στα καμαρίνια και στις πίστες. «Ήταν
μεγάλα και τότε τα κέντρα. Και τα μεγάλα ονόματα τραγουδούσαν όλα μαζί.
Βοσκόπουλος με Μαρινέλλα ή Στράτος Διονυσίου με Βοσκόπουλο ή με Μανώλη
Αγγελόπουλο».

Δεν ξέρω και η Νατάσα δεν θέλει να μου πει αν το πρωί στεκόταν στον καθρέφτη
και «έπαιζε» την τραγουδίστρια. H πρώτη της δουλειά πάντως στα 19 της ήταν
λουλουδού. «Έτσι, βοηθητικιά. 300 δραχμές έκανε τότε το πανέρι». Αγαπητή σε
όλους, όμορφη και καλοσυνάτη σύντομα βρέθηκε και στην πίστα. «Αν δεν έχεις
φωνή, κανείς δεν μπορεί να σε βοηθήσει. Εγώ πρωτοξεκίνησα στη “Νεράιδα” στην
παραλία, με την Παμέλα τότε». Σιγά σιγά βγήκε και μπροστά. «Υπήρξα και πρώτο
όνομα. Όχι σε μεγάλα κέντρα, αλλά εγώ ήμουν υπεύθυνη. Είναι ωραία στην πίστα».

Στις φωτογραφίες που μου δείχνει από την εποχή που τραγουδούσε βλέπω μια
όμορφη γυναίκα, ντυμένη μοντέρνα να κοιτάει με αυτοπεποίθηση τον φακό. Παρά
την επιμονή μου όμως δεν θέλει να μιλήσουμε περισσότερο για την εποχή που
τραγουδούσε. Ούτε για τις συνεργασίες της, ούτε για τα τραγούδια που έλεγε.
«Πάει αυτά τέλειωσαν. Δεν θέλω να τα θυμάμαι. Τι σημασία έχουν τώρα;». Με
δυσκολία μου λέει το αγαπημένο της τραγούδι. «Γλυκά πονούσε το μαχαίρι. Του
Τόλη βέβαια».

H Νατάσα σταμάτησε το τραγούδι όταν έμεινε έγκυος στον γιο της, τις αρχές της
δεκαετίας του ’90. Καλά καλά δεν είχε χρήματα για τη γέννα. «Πώς να μείνω
λοιπόν στο τραγούδι; Και τα φουστάνια; Το μικρόφωνο; Πώς θα έβρισκα λεφτά για
όλα αυτά;». Ένας κύριος, «γιατί υπάρχουν κύριοι στη νύχτα», επέμενε να τη
βάλει στο νέο σχήμα που θα δημιουργούσε. Είχε πια γεννήσει τον γιο της και του
είπε «ναι», αλλά τελικά πήγε μόνο για λουλουδού! «Εκεί ήταν πιο σίγουρα τα
λεφτά. Και δεν υπάρχουν έξοδα ούτε για λούσα, ούτε για φωτογραφίσεις. Όταν
έχεις δυο παιδιά και δεν έχεις άντρα, δεν μπορείς να το ρισκάρεις».

Δεν διακινδύνεψε λοιπόν και σήμερα έχει έναν μισθό, λίγα ποσοστά από τις
πωλήσεις – όπως όλες οι συναδέλφισσές της – και πού και πού κανένα καλό
πουρμπουάρ από τους καλούς πελάτες. «Τους μεγάλους κυρίως. Τα παιδιά ούτε που
ξέρουν να σκορπούν τα λεφτά τους. Σκορπάνε ό,τι στερήθηκαν οι γονείς τους. Οι
μεγάλοι έχουν ρυθμό. Για τους περισσότερους ξέρω πότε, σε ποιο τραγούδι
δηλαδή, θα κάνουν τον μεγάλο σαματά».

Οι γιορτές δεν είναι καλές μέρες για τη Νατάσα και τον Δημήτρη. «Ο μικρός
κοιμάται μόνος του και φοβάται. Και εγώ τρέμω μην του συμβεί κάτι. Κουβαλάω
πανέρια και έχω τον νου μου στο σπίτι». Έτσι είναι όλα τα τελευταία χρόνια στο
διαμέρισμα στου Ζωγράφου. Δεν «πανηγυρίζουν» τις Παρασκευές, «πανηγυρίζουν»
τις Δευτέρες.

ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΠΑΠΠΑΣ (πλανόδιος ζωγράφος)

«50 ευρώ τα έγχρωμα, 30 τα ασπρόμαυρα»

«Στην Αλβανία ο εθνικισμός είναι τσάμπα από το κράτος. Σου λέει “μας πολεμούν”, “υπάρχουν εχθροί” και νομίζουν ότι με αυτά ο κόσμος θα ξεχάσει ότι πεινάει», λέει ο Δημήτρης Παππάς

Ένα καλοκαίρι πρέπει να τον είχα συναντήσει στο Ρέθυμνο. Εκεί στην παραλία
ανάμεσα σε κρεμασμένα χταπόδια, μυρωδιές από θάλασσα και τσικουδιές, ζωγράφιζε
τουρίστες. Άσπρα χαρτιά, ένα τεράστιο φθαρμένο ντοσιέ με «έργα του», μια
νάιλον μπλε σακούλα με κηρομπογιές, δύο σκαμπό. Έτσι τo ‘θελε από μικρός, να
ζωγραφίζει ανθρώπους, αλλά στην Καλών Τεχνών δεν τον δέχθηκαν. «Δεν ήμουν του
κόμματος, ήμουν και Έλληνας, δεν με πήραν».

Ο Δημήτρης Παππάς γεννήθηκε στο Συρακάτι, ένα μικρό χωριό έξω από τους Αγίους
Σαράντα. H μάνα του η Αφροδίτη δεν του μίλησε ποτέ αλβανικά. Ο πατέρας του ο
Αντώνης ήξερε και τις δύο γλώσσες, αλλά τραγούδαγε μόνο στα ελληνικά. Ούτε οι
παππούδες του ήξεραν την αλβανική γλώσσα, τόσο που μουγκαίνονταν μπροστά στις
Αρχές. Οι Βαλκανικοί Πόλεμοι είχαν τελειώσει άσχημα γι’ αυτούς, με τα σύνορα
να χαράζονται νότια. «Εγώ όμως βαπτίστηκα χριστιανός, όπως και οι γονείς μου».
Βαπτίστηκε πριν από το ’65, προτού δηλαδή το καθεστώς επιβάλει την αθεΐα.

Το ’90 ο Δημήτρης έφυγε για την Ελλάδα με τα πρώτα «κύματα». «Εγώ όχι από τα
βουνά. Με διαβατήριο».

Σπουδαγμένος γεωπόνος, «της Ανωτέρας», τους πρώτους μήνες τους πέρασε
μαζεύοντας ελιές στην Καλαμάτα. Μετά στη Ρόδο, μετά στην Κέρκυρα. Οι ντόπιοι
των φώναζαν «Αλβανό» και αυτός στα καφενεία τους εξηγούσε ότι γεννήθηκε
Έλληνας. Εθνικιστής; Γελάει όταν τον ρωτάω. «Όχι. Δεν θέλω το κακό της
Αλβανίας. Όμως γεννήθηκα σε ένα σπίτι όπου όλοι μιλούσαν ελληνικά. Σκλαβωμένοι
νιώθαμε. Ψέματα να πω;».

Στα πρώτα χρόνια της ζωής του στην Ελλάδα είχε πολλή μοναξιά. Καθόταν το βράδυ
στα παγκάκια μουτζουρώνοντας τα άσπρα χαρτιά με χρώματα, όπως στο παιδικό του
όνειρο. Τελικά το αποφάσισε να προσπαθήσει να γίνει στην Ελλάδα αυτό που δεν
τον άφησαν να γίνει στην Αλβανία. «Έκλεψα τεχνικές από τον έναν και τον άλλον.
Ό,τι μου άρεσε το έκλεβα». Και από τις εφημερίδες που έπεφταν στα χέρια του
έκοβε φωτογραφίες. Τις έβαζε δίπλα του και αποτύπωνε χιουμοριστικά τον Γιώργο,
την Ντόρα, τον Έβερτ, τον Πάγκαλο, τον Καραμανλή.

Στους δρόμους γύρω από τη Βουλή έψαχνε τους ήρωές του μήπως και τους πετύχει
και διορθώσει κάποια λεπτομέρεια. Την Ντόρα την πέτυχε εύκολα στην Πλατεία
Συντάγματος, τον Γιώργο τον είδε σε ένα καφενείο στην Πλατεία Κοτζιά, τον
Καραμανλή μόνο από μακριά, στο αμάξι. Τώρα τα βράδια στο δωμάτιό του, κοντά
στο Μουσείο, ζωγραφίζει «λάδια». Προσπαθεί να «μάθει» στο χέρι του να
ακολουθεί τη ματιά του. Για την τεχνική του δεν είναι ακόμη υπερήφανος.
Άλλωστε «δέκα χρόνια μόνο» ζωγραφίζει.

Τώρα στο χωριό του στην Αλβανία πηγαίνει πια σαν επισκέπτης. Οι Μερσεντές που
έχουν προστεθεί στους χωμάτινους δρόμους της γειτονικής χώρας δεν έχουν
μειώσει τη φτώχεια. «Όλοι νομίζουν ότι μπορούν να πλουτίσουν, ανοίγονται και
καταστρέφονται. Οι εφημερίδες είναι γεμάτες με αυτοκτονίες». Και μαζί με τη
φτώχεια ο εθνικισμός. «Είναι τσάμπα από το κράτος. Σου λέει “μας πολεμούν”,
“υπάρχουν εχθροί” και νομίζουν ότι με αυτά ο κόσμος θα ξεχάσει ότι πεινάει».
Τουλάχιστον είναι ελεύθεροι τώρα να ρυθμίζουν τη ζωή τους, σχολιάζω. «Οι
ελευθερίες είναι άχρηστες για τους εξαθλιωμένους. Τι να τις κάνουν; Χορταίνεις
με τις ελευθερίες; Ή σε ζεσταίνουν τον χειμώνα;».

Ο Δημήτρης θα περάσει όλες τις ημέρες των γιορτών στην αγαπημένη του στοά στην
Ερμού. «50 ευρώ τα έγχρωμα, 30 τα ασπρόμαυρα». Και γι’ αυτό «βιάστηκε» τον
Δεκέμβριο πριν πιάσουν οι γιορτές, να περάσει μια ολόκληρη μέρα στην Εθνική
Πινακοθήκη. Πηγαίνει συχνά, αλλά αυτήν τη φορά έμεινε με τις ώρες να «γράφει»
στο μυαλό του τα έργα του Ιακωβίδη. «Σπουδαίος ζωγράφος. Και η έκθεση είναι
φοβερή. Μετά τις γιορτές θα ξαναπάω».

ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ ΛΙΟΥΛΙΟΣ (καστανάς)

Μια ζωή… Ερμού και Βουλής

«Εγώ θα είμαι εδώ τις γιορτές» λέει ο κυρ Θανάσης Λιούλιος. Σαράντα χρόνια, πάντα εδώ…

Κάθε πρωί, 40 χρόνια τώρα, ο κυρ Θανάσης όταν σηκώσει το βλέμμα του βλέπει το
Σύνταγμα και τη Βουλή. Κάθε πρωί, κάθε βράδυ, κάθε ημέρα, σαράντα χρόνια. Ο
πατέρας του, ο Αχιλλέας – «ο παππούς», όπως τον φωνάζει – ήρθε το ’58 στην
Αθήνα. Άγνωστος μεταξύ αγνώστων, επέλεξε μια γωνία, Ερμού και Βουλής, και
έστησε μια φουφού. Ερχόταν από «άγρια μέρη», φτωχά, τον λυπήθηκαν και ύστερα
από λίγον καιρό τον νομιμοποίησαν. «Ακτήμονες ήμασταν. Ούτε περιουσίες, ούτε
μεροκάματα, ούτε τίποτα. Δεν είχαμε δεύτερο ρούχο τότε στο χωριό. E, έφυγε ο
παππούς να βρει την τύχη του στην Αθήνα. Έγινε καστανάς».

Πέντε χρόνια μετά, ο έφηβος τότε Θανάσης ήρθε και αυτός «ξωπίσω» από τον
πατέρα του. «Ήταν καλός ο παππούς, φιλαράκια ήμασταν, δεν είχαμε και μεγάλη
διαφορά ηλικίας, στα 18 του με είχε κάνει. Αφήναμε καμιά φορά τη μάνα μόνη της
και πηγαίναμε βόλτα στην Πλάκα. Αυτό θυμάμαι. Και ένα ποδήλατο που μου πήρε».

Το μεροκάματο ήταν καλό στη γωνία. «Πάντα είχε μαγαζιά στην Ερμού.
Υφασματάδικα πολλά. Και εγώ από εδώ πήρα το ύφασμα για το κοστούμι του γάμου.
Αλλά είχε και λεωφορεία τότε. Εδώ απέναντι ήταν η στάση».

Όμως ο Θανάσης έπρεπε να κάνει και κάτι άλλο. Τη δική του πορεία, τέλος
πάντων. Δεν μπορούσε να ζει με τα κάστανα του πατέρα του. Φεύγει λοιπόν στη
Γερμανία. Μηχανές, μπουλντόζες, μάρκα και το βράδυ μπίρες και συζητήσεις για
την Ελλάδα. Ώσπου ένα πρωί – δεν είχαν περάσει παρά 2-3 χρόνια – χραπ, μια
μηχανή του πιάνει το χέρι και του «παίρνει» δύο δάχτυλα. «Γύρισα στην Αθήνα,
τι να κάνω;».

Και ο παππούς βέβαια ήταν πάντα εκεί. Στη γωνία Ερμού και Βουλής. Από τότε ο
Θανάσης έπιασε μόνιμα θέση δίπλα του. Από το ξημέρωμα μέχρι το άλλο ξημέρωμα
τα καλοκαίρια. Όπως και στις γιορτές. «Και στις βροχές σηκώνουμε ομπρέλα, εδώ
δίπλα την έχω, αλλά από τη γωνία δεν φεύγω». Μόνο κάθε Απρίλιο και λίγες
ημέρες τον Μάιο η «επιχείρηση» κλείνει, γιατί δεν υπάρχουν ούτε κάστανα ούτε
καλαμπόκια. Τότε ο Θανάσης, ο παππούς και όλοι γυρνούν στο χωριό, στον Πρίνο.
Κάθε χρόνο η ίδια εκδρομή, για να πάρουν δυνάμεις. Το καλοκαίρι θα δουλέψουν
για τους τουρίστες και από τον Σεπτέμβριο θα εμφανιστούν και οι πολιτικοί.
«Όλοι τους από εδώ περνούν». Έναν έναν μου αναφέρει τους βουλευτές των
Τρικάλων και του «ευρύτερου» θεσσαλικού κάμπου, έχοντας ένα καλό επίθετο για
τον καθένα – κυρίως για τους νεοδημοκράτες. «Και ο Βουλγαράκης εδώ θα έρθει
για κάστανα και καλαμπόκια για τα παιδιά του».

Δύο παιδιά έχει κάνει ο κυρ Θανάσης. Ο γιος είναι παθολόγος στα Τρίκαλα και η
κόρη νοσηλεύτρια στην Κομοτηνή. «Είχαν μυαλό, σπούδασαν». Έτσι, το πόστο θα
μείνει αδειανό όταν κάποια στιγμή, ο κυρ Θανάσης αποσυρθεί. «Δώσ’ τους τα
χαιρετίσματά μου. Εγώ θα είμαι εδώ τις γιορτές και δεν θα τους δω. Άσε που
μπορεί να φέρω και τον παππού να καθήσει λίγο. Θέλει να έρχεται πού και πού
στη γωνία. Αν και πια δεν τον βαστούν τα πόδια του. Έπιασε και τα 90…».