Eνστάσεις

H ΛΕΞΗ ΤΗΣ ΕΒΔΟΜΑΔΑΣ: Mall. H μετάφρασή του στα ελληνικά δεν είναι
εύκολη. Ως «πεζόδρομος» αναφέρεται σε λεξικά, αλλά ο εν Ελλάδι δημιουργός του
Σπύρος Τσαγκαράτος το μεταφράζει ως «εσωτερικό διάδρομο».

The Athenian Mall: Ο θρίαμβος του «μεσαίου χώρου»

ΣΤΙΣ 28 Φεβρουαρίου 1902, ο Ιωάννης Καραδήμος, «φρενοβλαβής, περιφερόμενος
ελεύθερος εν τοις οδοίς», εισβάλλει στα ανάκτορα διεκδικώντας τον θρόνο του.
Συλλαμβάνεται και με εντολή του βασιλιά ο «δυστυχής παράφρων» εισάγεται στο
Δρομοκαΐτειο. Με το περιστατικό αυτό ολοκληρώνεται μια πρώτη μεγάλη – αλλά και
αμήχανη – τομή στη λειτουργία της πόλης. H συζήτηση για το μάντρωμα των τρελών
που κυκλοφορούσαν στους δρόμους της Αθήνας είχε αρχίσει λίγα χρόνια πριν και
είχε προκαλέσει έντονες αντιπαραθέσεις με κορυφαία την παρέμβαση του Κωστή
Παλαμά, ο οποίος είχε γράψει και άρθρο με τίτλο «Αι Αθήναι αγαπώσι τους
τρελλούς των».

Μια δεύτερη τομή στη ζωή της πρωτεύουσας – επίσης αμήχανη – έγινε περίπου 30
χρόνια αργότερα, με τη γενικευμένη εμφάνιση στην πόλη της διαφήμισης. Το
καθεστώς του Μεταξά ανακάλυψε γρήγορα – όπως άλλωστε και τα σύγχρονά του
φασιστικά καθεστώτα – τη δύναμη της διαφήμισης στους δημόσιους χώρους. Τότε
πρωτοεμφανίστηκαν τα μεγάλα πλακάτ σε λεωφόρους και πλατείες. Άλλωστε, ο εκ
των ισχυρών του καθεστώτος Κωνσταντίνος Κοτζιάς, εκτός από διοικητής
πρωτευούσης, ήταν και ο ιδιοκτήτης του πρώτου διαφημιστικού γραφείου στην
Ελλάδα, του «Γκρέκα».

Μια τρίτη – επίσης αμήχανη – τομή φαίνεται να ολοκληρώνεται στις ημέρες μας,
με την παρουσία τών αμερικανικής έμπνευσης mall. Εκατό χιλιάδες Αθηναίοι
επισκέφθηκαν το περασμένο Σάββατο το «The Athenian Mall». Εξήντα χιλιάδες το
επισκέφθηκαν την Κυριακή που ήταν κλειστό! (Λειτουργούσε μόνο ο τρίτος όροφος
με τα fast-food και τις αίθουσες κινηματογράφου). Με τον δημιουργό του Σπύρο
Τσαγκαράτο (αρχιτέκτων δρ πολεοδόμος) το περπατήσαμε ένα πρωί πριν από λίγες
ημέρες. Εξήντα χιλιάδες τετραγωνικά σε τρεις ορόφους και άλλα 40.000 υπόγεια
τετραγωνικά για γκαράζ και χώρους ελέγχου. Με οθόνες και όλα τα συναφή. Σχεδόν
παντού κάμερες και φρουροί security. H έκτασή του λίγο μικρότερη από την
Ερμού, αλλά το κόστος λειτουργίας του (ενεργειακή κατανάλωση, ύδρευση,
αποχέτευση) ασύγκριτα μικρότερο. H Ερμού δεν ανήκει σε κανέναν (το mall είναι
ιδιοκτησίας Λάτση), μπορεί να περπατήσει κανείς σε αυτήν ό,τι ώρα θέλει (το
mall κλείνει στις 2.00 π.μ.). Στην Ερμού μπορείς να «ζήσεις» και αδέκαρος (στο
mall δεν υπάρχουν παγκάκια ή χώροι να ξαποστάσεις χωρίς να πληρώσεις). Στην
Ερμού δεν χρειάζεται άδεια για μια εκδήλωση (στο mall η μόνη εκδήλωση που
επιτρέπεται είναι η κατανάλωση και μια πολύ συγκεκριμένου τύπου ψυχαγωγία). Με
λίγα λόγια, η Ερμού είναι δημόσιος χώρος, το mall είναι κάτι άλλο, ίσως ένας
ιδιωτικοποιημένος ψευτο-δημόσιος χώρος. Άλλωστε, όπως λέει και ο Γιώργος
Τζιρτζιλάκης (επίκουρος καθηγητής Αρχιτεκτονικής στο Πανεπιστήμιο της
Θεσσαλίας), το κύριο χαρακτηριστικό τού δημόσιου χώρου είναι το απρόβλεπτο.
Και στο mall χώρος για το απρόβλεπτο δεν προβλέπεται.

3.500 αρχιτεκτονικά σχέδια…

… χρειάστηκαν για να ολοκληρωθεί το ουσιαστικά πρώτο μεγάλο κατασκευαστικό
έργο στην Ελλάδα μετά το «2004». Ο Σπύρος Τσαγκαράτος το είδε εξωτερικά σαν
ένα καράβι. Εσωτερικά, στο σχήμα του στρεβλού τραπέζιου, δόθηκε ύψος («ίσως
γιατί εγώ είμαι κλειστοφοβικός»), ενώ στο γεωμετρικό του κέντρο πειραματίστηκε
με ένα κλιμακωτό φαράγγι το οποίο αντιλαμβάνεται κανείς εύκολα από τον τρίτο
όροφο. H οροφή εντυπωσιακή («έξυπνη» είναι η φράση της μόδας) με υλικά που
ανταποκρίνονται στις εξωτερικές κλιματικές συνθήκες. Αποτελεσματική (ίσως
υπερβολικά) είναι η ηχομόνωση με ένα καινούργιο υλικό (φαίνεται απλό ξύλο στα
μάτια τού μη ειδικού). Τόξα «Καλατράβα» στην πλευρά που βλέπει προς το
Ολυμπιακό Στάδιο και έντονα χρώματα προορισμένα «είτε για να αρέσουν είτε για
να μην αρέσουν, αλλά πάντως όχι για να περνάνε αδιάφορα». Και πολλά ακόμη,
αλλά ο Σπύρος Τσαγκαράτος παρέμενε όλη την ώρα λίγο μουδιασμένος. Ίσως, γιατί
η ερώτηση ήταν αν η αρχιτεκτονική μπορεί να σχεδιάσει τη ζωή.

Και η ζωή του mall είναι απολύτως προσχεδιασμένη. Τα 220 καταστήματα
ενοικιάζονται και δεν πωλούνται. Δεν απαιτείται «αέρας» από τους ενοικιαστές,
αλλά τα ενοίκια είναι ακριβά. Περίπου 5.000 ευρώ τον μήνα για το μικρότερο
κατάστημα. Υπήρξαν μεγάλες φίρμες που εκδήλωσαν ενδιαφέρον, οι οποίες όμως
εισέπραξαν το παγερό «όχι» των ιδιοκτητών. Το mall δεν θέλει πολύ ακριβές
φίρμες, διότι δεν θέλει το κοινό που ψωνίζει στις μπουτίκ στο Κολωνάκι. Το
mall είναι σχεδιασμένο για να καταναλώσει η μεσαία τάξη. Οτιδήποτε μπορεί να
την ενοχλήσει ή να την κάνει να νιώσει ανήμπορη να καταναλώσει δεν έχει θέση
εκεί. Κι αυτό δεν είναι ούτε απλό ούτε τυχαίο. Όπως εξηγεί η Μαρία Θεοδώρου
(αρχιτέκτων – σήμερα υπότροφος Φουλμπράιτ στο Πρίνστον): «Ως αστικό εμπορικό
κέντρο, η αγορά μιας πόλης είναι εν δυνάμει πολιτικός χώρος συγκέντρωσης,
συναλλαγής, συνύπαρξης και συγκρούσεων. Στον αντίποδά της βρίσκεται το
αμερικανικό mall».

H εμφάνιση των malls συμβολίζει…

… όπως αναλύει η Μαρία Θεοδώρου «τα ιδανικά της κατανάλωσης και της
οικονομικής ευμάρειας που οδήγησαν πολλούς Αμερικανούς μετά τον πόλεμο στα
προάστια, μακριά από τα κέντρα των πόλεων. Στα χρόνια που μεσολάβησαν, από το
’50 μέχρι σήμερα, έγινε σαφές ότι η μοναδική σκοπιμότητα των shopping malls
είναι η ενθάρρυνση της κατανάλωσης. Το mall είναι θελκτικό γιατί – όπως σε
κάθε εμπειρία που έχει σχέση με την κατανάλωση – οι άνθρωποι ικανοποιούνται
βιώνοντας ως “ελευθερία πολλαπλών επιλογών” τη μία και μοναδική επιλογή που
τους προσφέρεται: της κατανάλωσης. Πρόκειται ουσιαστικά για συνοδευτικό
φαινόμενο της νεο-φιλελεύθερης προσέγγισης που διακηρύσσει τη συμμετοχή και
παράγει τον αποκλεισμό. Εμφανίζονται ως ανοιχτοί, σχεδόν δημόσιοι χώροι, στην
ουσία όμως η απόφαση για το ποιος και πότε έχει πρόσβαση είναι μια ιδιωτική
απόφαση των ιδιοκτητών που έχει ληφθεί εκ των προτέρων και έχει υλοποιηθεί με
συγκεκριμένο σχεδιασμό του χώρου».

Στις ΗΠΑ, από το ’60 μέχρι σήμερα, τα malls βρέθηκαν πολλές φορές στα
δικαστήρια! Αιτία; H απαγόρευση διανομής φυλλαδίων ή διοργάνωσης εκδηλώσεων.
Σ’ αυτές τις δίκες, εξηγεί η Μαρία Θεοδώρου, οι ιδιοκτήτες αναγκάστηκαν – για
να μην καταδικαστούν – να δηλώσουν πως τα κέντρα αυτά είναι ιδιωτικοί χώροι».

Αλλά η περιπέτεια αυτών των χώρων φαίνεται πως δεν έχει ακόμη τελειώσει. Στις
ΗΠΑ, λέει η Μαρία Θεοδώρου, «καινούργιες συνθήκες κατανάλωσης από το ’90 και
μετά, όπως τα μεγα-καταστήματα όπου όλα τα προϊόντα είναι στη διάθεση των
καταναλωτών, το ηλεκτρονικό εμπόριο και οι αγορές από καταλόγους έβαλαν
ουσιαστικά από το παράθυρο το θέμα της δημόσιας χρήσης των shopping malls. Τη
δεκαετία του ’90 πολλά τέτοια malls πτώχευσαν και μετατράπηκαν σε ghost malls
(φαντάσματα). Αυτή η εξέλιξη ανάγκασε τους επιχειρηματίες να ενσωματώσουν
περισσότερες λειτουργίες διασκέδασης, αλλά και άλλες δημόσιες χρήσεις, όπως
εκπαιδευτικές, κοινωνικές και θρησκευτικές δραστηριότητες».

Πριν από περίπου δύο δεκαετίες ένας μεγάλος κοινωνιολόγος, ο Ρίτσαρντ Σένετ,
έθεσε τον αρχιτεκτονικό όρο τού «διαφανούς τοίχου». «Τα οπτικά εμπόδια
καταρρέουν τόσο στο εσωτερικό όσο και στο περίβλημα των κτιρίων. Από τη στιγμή
που ο καθένας έχει τους άλλους υπό επιτήρηση, η κοινωνικότητα ελαττώνεται, η
σιωπή γίνεται η αποκλειστική μορφή προστασίας. Τα ανθρώπινα πλάσματα
χρειάζονται ορισμένη απόσταση από την άμεση παρατήρηση των άλλων για να
νιώσουν κοινωνικά. Αυξήστε την “οικειότητα” και θα μειώσετε την
κοινωνικότητα».

Φεύγοντας από τον ίδιο δρόμο που μπήκαμε (το επιβάλλει η αρχιτεκτονική του
mall) έθεσα τα παραπάνω στον Σπύρο Τσαγκαράτο:

«Όταν έφερα τη 13χρονη κόρη μου να το δει, μου είπε: “Μπαμπά ένιωθα ότι έχεις
κλείσει απ’ έξω την Αθήνα”».

Info

* «H πόλη στους νεότερους χρόνους», Αθήνα 2000 (και ιδιαίτερα του
Βαγγέλη Καραμανωλάκη «Οι φρενοβλαβείς εν ταις οδούς» και του Σταύρου
Σταυρίδη «Διαφήμιση και δημόσιος χώρος στην πόλη»)

* Ζήση Κοτιώνη «H τρέλα του τόπου», Αθήνα 2004, ΕΚΚΡΕΜΕΣ

* G. Simmel- J. Ritter-Ε.Η. Gombrich «Το τοπίο», Αθήνα 2004, ΠΟΤΑΜΟΣ

* Παναγιώτη Τουρνικιώτη «Ιστοριογραφία της μοντέρνας αρχιτεκτονικής»,
Αθήνα 2002, ΑΛΕΞΑΝΔΡΕΙΑ

* Ανδρέα Γιακουμακάτου «Ιστορία της ελληνικής αρχιτεκτονικής», Αθήνα
2003, ΝΕΦΕΛΗ

* Ρίτσαρντ Σένετ «H τυραννία της οικειότητας», Αθήνα 1999, ΝΕΦΕΛΗ

* Σπύρου Τσαγκαράτου «Τετράδια Πολεοδομίας», Αθήνα 2000, ΝΕΦΕΛΗ

Enstaseis – blog

Θα μας βρείτε στην ηλεκτρονική διεύθυνση:

http: //enstaseis.blogspot.com