Δεξιόχειρες – αριστερόχειρες: γιατί;

Είστε δεξιόχειρες ή αριστερόχειρες; Το πιθανότερο είναι ότι ξέρετε την
απάντηση και λογικά ανήκετε στο 90% του πληθυσμού που είναι δεξιόχειρες. Οι
επιστήμονες, όμως, μπορεί και να διαφωνήσουν. Το γιατί υπερισχύει το ένα χέρι
παραμένει ένα από τα άλυτα μυστήρια της επιστήμης. Διακόσια χρόνια τώρα
προσπαθούν να βρουν την απάντηση οι ερευνητές αναζητώντας βιολογικές και
ψυχολογικές διαφορές ανάμεσα στους δεξιόχειρες και τους αριστερόχειρες και στο
μόνο που συμφωνούν είναι ότι απάντηση δεν βρίσκουν.

Ο ψυχολόγος Στίβεν Κρίστμαν του Πανεπιστημίου του Τολέδο στο Οχάιο πιστεύει
ότι ξέρει τον λόγο: «Εξετάζουμε το ζήτημα με λάθος τρόπο. Δεν έχει σημασία αν
κυριαρχεί το δεξί ή το αριστερό χέρι, αλλά το αν χρησιμοποιούμε αποκλειστικά
το ένα μας χέρι ή κάνουμε έστω και λίγες δουλειές και με αυτό που θεωρούμε πιο αδύναμο».

Γι’ αυτό δεν τους χωρίζει σε αριστερόχειρες ή δεξιόχειρες, αλλά σε
αμφιδέξιους που μοιράζουν τις δουλειές και στα δύο χέρια και σε αυτούς που
χρησιμοποιούν μόνο το ένα από τα δύο χέρια. Όταν τους κατατάσσεις σ’ αυτές τις
δύο νέες κατηγορίες – λέει στο «New Scientist» – αρχίζουν να διαφαίνονται
μετρήσιμες διαφορές ανάμεσα στις δύο ομάδες. Ο Κρίστμαν πιστεύει ότι αυτές οι
διαφορές μπορούν να αποδοθούν σε αποκλίσεις στο μέγεθος ενός συγκεκριμένου
σημείου του εγκεφάλου και συνδέονται σε άλλες αναγνωρίσιμες διαφορές στη
συμπεριφορά.

Και στα ζώα… Φυσικά, δεν υπάρχει αμφιβολία ότι όλοι προτιμούν το ένα
ή το άλλο χέρι. Το πώς διαμορφώνεται αυτή η προτίμηση παραμένει άγνωστο, αλλά
η πιο δημοφιλής θεωρία για την εξήγησή της λέει ότι η προέλευσή της είναι
γενετική. Δεν είναι μόνο οι άνθρωποι που προτιμούν το ένα ή το άλλο χέρι. Και
τα ζώα δείχνουν προτίμηση στο ένα χέρι ή πόδι. Περιέργως, όμως, τα περισσότερα
είδη του ζωικού βασιλείου είναι μοιρασμένα 50-50 ανάμεσα στην αριστερή και τη
δεξιά πλευρά. Ενώ στους ανθρώπους, η συντριπτική πλειονότητα προτιμά το δεξί
χέρι, ενώ μόνο το 10%-12% το αριστερό.

Το 1972 η Μάριαν Άνετ, από το Πανεπιστήμιο του Λέστερ στην Αγγλία, είπε ότι
αυτή η διαφορά προκαλείται από ένα γονίδιο ή σετ γονιδίων. Σε κάποιο από τα
στάδια της εξέλιξής μας αυτό το γονίδιο σπρώχνει σημαντικές επεξεργαστικές
διαδικασίες, όπως η λειτουργία του λόγου, προς το αριστερό τμήμα του εγκεφάλου
και με κάποιο τρόπο δίνει προτεραιότητα στο δεξί χέρι. Παρά τις αντιρρήσεις
πολλών, η δική της θεωρία παραμένει η επικρατέστερη.

Συσχετισμοί – υποθέσεις. Αυτό, όμως, δεν δίνει απάντηση στο ερώτημα
γιατί κάποιοι άνθρωποι γίνονται αριστερόχειρες. H γρήγορη απάντηση είναι ότι
δεν ξέρουμε τον λόγο. Σύμφωνα με την Άνετ, αυτοί οι άνθρωποι έχουν τόσο ισχυρή
κλίση προς την αριστερή μεριά, που ούτε το γονίδιο μπορεί να την αλλάξει. Άλλη
θεωρία υποστηρίζει ότι η αριστεροχειρία είναι μία ανωμαλία που οφείλεται σε
ελαφριά εγκεφαλική βλάβη κατά τη γέννα ή από έκθεση σε ασυνήθιστα υψηλές
συγκεντρώσεις ορμονών στη μήτρα. H δεύτερη θεωρία έχει αρκετούς υποστηρικτές.
Τον περασμένο Σεπτέμβριο έρευνα, που δημοσιεύθηκε στη «Βρετανική Ιατρική
Επιθεώρηση», βρήκε ότι οι αριστερόχειρες γυναίκες είχαν διπλάσιες πιθανότητες
από τις δεξιόχειρες να αναπτύξουν καρκίνο του μαστού πριν από την εμμηνόπαυση,
αποδίδοντας το γεγονός στην υπερβολική ορμονική έκθεση στη μήτρα.

Κατά τον Κρίστμαν τώρα, όποιος και αν είναι ο λόγος το αποτέλεσμα δεν είναι,
όπως πιστεύουν οι περισσότεροι, ένας πληθυσμός με 90% δεξιόχειρες και 10%
αριστερόχειρες, αλλά ομοιόμορφα χωρισμένος ανάμεσα σε αυτούς που χρησιμοποιούν
μόνο το ένα χέρι ή και τα δύο. Υπερισχύουν, βέβαια, αυτοί που χρησιμοποιούν
μόνο το δεξί χέρι. «Έχουμε προσεγγίσει το ζήτημα τελείως λάθος».

Πώς καθορίζεται ποιο χέρι θα είναι… πρωτεύον

O εγκέφαλος ελέγχει την προτίμησή μας στο δεξί ή το αριστερό χέρι και οι επιστήμονες ψάχνουν να βρουν το γιατί και το πώς. Το κλειδί μπορεί να βρίσκεται στις ορμόνες μέσα στη μήτρα, το μεσολόβιο που συνδέει τα δύο ημισφαίρια του εγκεφάλου ή τα γονίδια

Σύμφωνα με τη θεωρία του Στίβεν Κρίστμαν, όσοι χρησιμοποιούν
αποκλειστικά το ένα χέρι για να γράψουν, να φάνε, να πλύνουν τα δόντια τους ή
να πετάξουν μία μπάλα ανήκουν στη μία κατηγορία. Στην άλλη ανήκουν οι
αμφιδέξιοι, αυτοί που μπορεί να προτιμούν το ένα χέρι για βασικές λειτουργίες,
όπως το φαγητό ή το γράψιμο, αλλά δεν αποκλείουν το άλλο χέρι για άλλες
λειτουργίες.

H άποψή του σχηματίσθηκε το 1985, διαβάζοντας την εργασία της Σάντρα
Γουίτελσον από το Πανεπιστήμιο του Οντάριο στον Καναδά. H επιστήμονας,
εξειδικευμένη στο νευρικό σύστημα, εξέτασε τους εγκεφάλους δεξιόχειρων και
αριστερόχειρων που είχαν πεθάνει. Σύμφωνα με τα αποτελέσματα, στους
αριστερόχειρες το σημείο του εγκεφάλου που ονομάζεται μεσολόβιο και συνδέει τα
δύο ημισφαίρια είναι μεγαλύτερο σε μέγεθος από ό,τι στους δεξιόχειρες. Αν έχει
δίκιο, η προτίμηση στο χέρι καθορίζεται από το μεσολόβιο.

Πείραμα με μουσικούς. Στις αρχές του ’90, ο Κρίστμαν έκανε ένα πείραμα
για να διαπιστώσει αν οι διαφορές στο μέγεθος του σημείου αυτού παίζουν ρόλο
στις ικανότητες ενός μουσικού. Στο πείραμα χρησιμοποίησε μουσικούς που παίζουν
έγχορδα, κρουστά ή πλήκτρα. Σημείωσε πόσο πολύ προτιμούν το ένα χέρι από το
άλλο σε διάφορες λειτουργίες και τους κατέταξε στις δύο κατηγορίες που
σχεδίασε. Βάσει των αποτελεσμάτων της Γουίτελσον, περίμενε να βρει ότι οι
περισσότεροι αριστερόχειρες θα έπαιζαν έγχορδα όργανα. Επειδή αυτοί οι
μουσικοί έχουν αναπτύξει πολύ καλό συντονισμό ανάμεσα στο δεξί και το αριστερό
χέρι, υπέθεσε ότι θα έχουν μεγαλύτερο μεσολόβιο, που βελτιώνει την επικοινωνία
των δύο ημισφαιρίων. Αντίθετα, όσοι παίζουν ντραμς ή πιάνο, όπου το ένα χέρι
συχνά παίζει τελείως διαφορετικές νότες από το άλλο, περίμενε πως θα έχουν
μικρότερο μεσολόβιο, μια που δεν θα χρειαζόταν καλή συνεργασία ανάμεσα στα δύο
ημισφαίρια του εγκεφάλου.

Ένα εναντίον… δύο. Τα αποτελέσματα όμως, δεν ήταν τα αναμενόμενα. «Τα
στοιχεία δεν έδειξαν διαφορές ανάμεσα στις δύο ομάδες. Στο μεταξύ άλλες
έρευνες, που επιχειρούσαν να επαληθεύσουν τα ευρήματα της Γουίτελσον,
κατέληγαν σε αντικρουόμενα συμπεράσματα. Μελετώντας προσεκτικότερα τα
ευρήματα, ο Κρίστμαν βρήκε μία ικανοποιητική εξήγηση τόσο για τη δική του
έρευνα όσο και για της Γουίτελσον. Πρόσεξε ότι μόνο οι δύο από τους 170
μουσικούς ήταν αποκλειστικά αριστερόχειρες. Κοινό τους στοιχείο ότι και οι δύο
έπαιζαν πλήκτρα. Βλέποντας αργότερα έναν ντράμερ να παίζει με εκπληκτική
μαεστρία δύο διαφορετικούς ρυθμούς ταυτόχρονα σκέφτηκε τη λύση. «Δεν είναι το
δεξί χέρι εναντίον του αριστερού, αλλά το ένα χέρι εναντίον και των δύο μαζί».

Επιμέλεια: Στέφανος Κρίκκης, Εύη Ελευθεριάδου