Eνστάσεις

H ΛΕΞΗ ΤΗΣ ΕΒΔΟΜΑΔΑΣ: Εμπιστοσύνη. Με δύο έρευνες (1995, 2005) απαντά ο
Χριστόφορος Βερναραδάκης (επίκουρος καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Κρήτης, VPR-C)
στο ερώτημα πώς τοποθετείται το κοινό απέναντι στην τηλεόραση. Και στις δύο
καταγράφεται, με παραπλήσια ποσοστά, η δυσπιστία. Θεωρούσαν και θεωρούν ότι
πίσω από τις “αποκαλύψεις” κρύβονται συμφέροντα».

Ο «Κουαλουνκουισμός» ή εκδοχές περί Τύπου

Κρυφή ή φανερή, ο εικονιζόμενος (Γιάννος Παπαντωνίου) δεν φαίνεται να το γνωρίζει

Ο ΓΚΟΥΛΙΕΛΜΟ TZANINI ήταν σχετικά γνωστός στην ιταλική κοινή γνώμη από
τη θητεία του ως εκφωνητή στο «Ράδιο Τομπρούκ». Το 1943 συντάσσει και διακινεί
ευρέως ένα φυλλάδιο μέσω του οποίου – και στο «όνομα του απλού ανθρώπου» –
εξαπολύει επίθεση εναντίον των ελίτ (πολιτικών, οικονομικών και πνευματικών)
οι οποίες «τα έχουν κάνει πλακάκια εις βάρος του απλού ανώνυμου ανθρώπου». Ο
Τζανίνι δηλώνει ότι αυτός θα ξεσκεπάσει τον ρόλο τους και τα σκάνδαλά τους και
ότι αυτός είναι ο μόνος στον οποίο έχει εμπιστοσύνη ο απλός άνθρωπος. Έναν
χρόνο μετά κυκλοφορεί το πρώτο τεύχος του περιοδικού του με τον τίτλο «L’ Uomo
qualunque» («Ο απλός άνθρωπος»). Το πρώτο τεύχος έκανε μπαμ. Ξεπέρασε τα
80.000 αντίτυπα αλλά αυτό δεν ήταν τίποτα. Μέσα σε δυο χρόνια έφθασε τα
800.000! H συνταγή ήταν απλή: Σκανδαλολογία με προσωπικές επιθέσεις και
χτυπήματα πάνω και κάτω από τη ζώνη στους ανθρώπους της νέας εξουσίας. Στη
συνέχεια, τα βέλη του Τζανίνι στράφηκαν εναντίον κρατικών υπηρεσιών (με
προτίμηση τις Εφορίες), εναντίον στελεχών των φιλελεύθερων ελίτ για διγλωσσία
και υποκρισία και εναντίον της «παρακμάζουσας δημοκρατίας που δεν προστατεύει
τον απλό άνθρωπο». Οι προσωπικές επιθέσεις, οι δυσφημιστικές εκστρατείες
(συνήθως με υπαινιγμούς και χωρίς στοιχεία) και η συστηματική σκανδαλολογία
κράτησαν το περιοδικό στην πρώτη θέση της κυκλοφορίας. Τότε ο Τζανίνι έκανε
ένα ακόμη βήμα. Αυτός, ο «προστάτης του απλού ανθρώπου», ο
«δημοσιογράφος-τιμωρός», ο «πολέμιος της ψευτοδημοκρατίας» αποφάσισε να
εκφράσει και πολιτικά την εκδοτική επιτυχία. Έτσι γεννήθηκε το «Μέτωπο του
απλού ανθρώπου», το οποίο στις εκλογές του 1946 κέρδισε το 5% των ψήφων και 30
έδρες. Ψηφίστηκε κυρίως από τους φτωχούς του Νότου και όσους ζούσαν με τον
φόβο του κομμουνισμού. Έπειτα από πέντε χρόνια το οικοδόμημα κατέρρευσε. Οι
ισχυροί οικονομικοί κύκλοι της Ιταλίας (που όπως αποδείχτηκε αργότερα είχαν
χρηματοδοτήσει τον Τζανίνι) κατάλαβαν πως ισχυρότερο αντικομμουνιστικό ανάχωμα
θα ήταν η Χριστιανοδημοκρατία και όχι ο λαϊκιστής δημοσιογράφος. Πέθανε το
1960 ξεχασμένος από όλους.

Κατά μία περίεργη σύμπτωση…

… την ίδια περίοδο στην άλλη άκρη του παλαιού «Άξονα», στη Γερμανία,
γεννιέται επίσης ένα περιοδικό. Ο 23χρονος Ρούντολφ Αουγκστάιν αγοράζει το
περιοδικό «Αυτή η εβδομάδα» που είχαν εκδώσει έναν χρόνο πριν οι βρετανικές
αρχές κατοχής. Γίνεται εκδότης-αρχισυντάκτης και το μετονομάζει σε «Καθρέπτη»
(«Der Spiegel»). Ο Αουγκστάιν (πριν από τρεις μέρες συμπληρώθηκαν τρία χρόνια
από τον θάνατό του) έδωσε περίπου τον ίδιο μαχητικό χαρακτήρα στο περιοδικό
του. Αλλά με άλλον τρόπο και με άλλη στόχευση. Και κυρίως με άλλη ποιότητα (ο
ίδιος υπήρξε και σημαντικός διανοούμενος και δημοσίευσε πολλά δοκίμια, κυρίως
ιστορικά). Επίσης, οπαδός της ερευνητικής δημοσιογραφίας, ο Αουγκστάιν
προσδιόρισε το «Spiegel» ως προστατευτική ασπίδα της Δημοκρατίας. Ο τρόπος; H
ανάδειξη σκανδάλων και οι αποκαλύψεις. Στην ιστορία της δημοσιογραφίας
καταγράφηκε η μάχη του με τον υπερσυντηρητικό Βαυαρό πολιτικό Γιόζεφ Στράους.
Αλλά αυτή η μάχη ήταν πολιτική, ουδέποτε προσωπική. Ο Αουγκστάιν συντασσόταν
με εκείνο το κομμάτι της γερμανικής κοινωνίας που επιζητούσε να μείνει η χώρα
μακριά από τα πυρηνικά όπλα. H χρονολογία-σταθμός ήταν το 1962, όταν το
«Spiegel» αποκαλύπτει τα απόρρητα σχέδια ΝΑΤΟϊκής άσκησης σύμφωνα με τα οποία
θα γινόταν χρήση και πυραύλων μέσου βεληνεκούς (καθιστώντας έτσι τη Γερμανία
ευάλωτη σε μια σοβιετική απάντηση). Σάλος. Ο Αουγκστάιν καταδικάζεται σε
φυλάκιση (αρνούμενος να αποκαλύψει τις πηγές του) αλλά τελικά ο ίδιος
αθωώνεται και ο Στράους παραιτείται. Το «Spiegel» απογειώνεται κυκλοφοριακά.
Από τότε μέχρι σήμερα πρωτοστάτησε σε αποκαλύψεις που έπληξαν ευθέως
οικονομικοπολιτικά κατεστημένα και κεντρικά πρόσωπα της πολιτικής. Όχι πάντοτε
με επιτυχία(υπενθυμίζεται η επανόρθωση σε άρθρο κατά του Άκη Τσοχατζόπουλου).
Αυτή όμως ήταν και μια ακόμη ένδειξη της ποιοτικής διαφοράς ενός ερευνητή
δημοσιογράφου από έναν λαϊκιστή. Όταν διαψευδόταν, ήταν πάντα πρόθυμος να
επανορθώσει. Όπως και πρόσφατα στην τελευταία μεγάλη καμπάνια με τα αρχεία της
Στάζι. Κι εκεί το «Spiegel» δεν τα πήγε πολύ καλά εμπλέκοντας και τον Γκίζι
(του νέου αριστερού κόμματος), ωστόσο χωρίς επαρκείς αποδείξεις. Αλλά ένα
πράγμα δεν έκανε το «Spiegel» (σε αντίθεση με τον Τζανίνι): Ουδέποτε χτύπησε
κάποιους ήσσονος σημασίας πολιτικούς για να εξαγάγει συμπεράσματα για το
σύνολο του πολιτικού κόσμου. Και γι’ αυτό ο Αουγκστάιν (με τα λάθη του και τις
εμμονές του – ήταν αντίθετος στην επανένωση της Γερμανίας) θα μείνει στην
ιστορία του Τύπου.

H ερευνητική δημοσιογραφία σήμερα…

… (για την ακρίβεια ένα κομμάτι της) διαθέτει κρυφή κάμερα. Πολλοί
υποστηρίζουν ότι δεν πρόκειται (πάντα) για μια δημοσιογραφία που αποκαλύπτει
σκάνδαλα αλλά, επιπλέον, διαμορφώνει αντιλήψεις για το τι είναι τα σκάνδαλα.
Για να αναγνωριστεί ένα σκάνδαλο ως τέτοιο, αναφέρει ο Τζον Τόμσον (καθηγητής
Κοινωνιολογίας στο Κέμπριτζ), πρέπει να ακολουθήσουν αντιδράσεις, να υπάρξει
ηθική κατακραυγή. Ίσως γι’ αυτό ένα συγκεκριμένο κομμάτι της ερευνητικής
δημοσιογραφίας φροντίζει πάντα να λειτουργεί ως ενισχυτής όσων αποκαλύπτει.
Ένα αμάλγαμα λαϊκισμού και δημοσιογραφίας. H κρυφή κάμερα μεταφέρει απόκρυφες
εικόνες και έχει τη δύναμη να γενικεύει παρακινώντας μαζικά το ενδιαφέρον του
κοινού. Όσο μερικότερο είναι το θέμα τόσο περισσότερο χρειάζεται ένα
περιβάλλον δυσπιστίας. Ίσως γι’ αυτό από αρκετούς υποστηρίζεται ότι δεν είναι
η κρυφή κάμερα το πρόβλημα, όπως δεν είναι και το αυτοκίνητο το πρόβλημα για
τα τροχαία. Και ότι είναι μάλλον λάθος να εστιάζεται η συζήτηση σε μια
καθολική απαγόρευση ή σε μία άνευ όρων αποδοχή. H χρήση της και οι
προϋποθέσεις έχουν άμεση σχέση με τις αλλαγές στην πολιτική τα τελευταία
χρόνια. Έχει κυρίως να κάνει με το τέλος της «πολιτικής των ιδεολογιών» και με
την αυγή της «πολιτικής της εμπιστοσύνης». Όσο περισσότερο αμβλύνονται οι
ιδεολογικές διαφορές τόσο περισσότερο ο πολιτικός επενδύει στην προσωπική του
εικόνα. Οι φωτογραφίες με την οικογένεια αντικαθιστούν τις φωτογραφίες από τις
διαδηλώσεις. Και όλο και περισσότερο προτάσσονται από τους ίδιους τα ιδιαίτερα
στοιχεία του χαρακτήρα και της καθημερινής (και πιο ιδιωτικής) ζωής τους. Και
τόσο περισσότερο τα ατομικά χαρακτηριστικά οικοδομούν (ή το αντίθετο) τις
σχέσεις εμπιστοσύνης με το «κοινό – ψηφοφόρους». Εκεί πλέον κρίνεται το
δημόσιο πρόσωπο: Στη συμφωνία (ή στην αντινομία) δημόσιας εικόνας και
ιδιωτικού βίου. Έτσι θα ξέρει και ο ψηφοφόρος αν μπορεί να το εμπιστευτεί ή
όχι.

Και εδώ ανοίγει η μεγάλη κουβέντα. Τα δημόσια πρόσωπα έχουν τελικά λιγότερα
δικαιώματα στην ιδιωτική ζωή από τα «μη δημόσια»; Ο Νίκος Αλιβιζάτος
(καθηγητής στη Νομική Αθηνών) εξηγεί πως οι σχετικές αποφάσεις του Ευρωπαϊκού
Δικαστηρίου Δικαιωμάτων του Ανθρώπου στο Παρίσι δείχνουν έναν δρόμο: «Μόνο σ’
ένα κράτος όπου οι ελεγκτικοί μηχανισμοί λειτουργούν άψογα μπορούμε να είμαστε
απόλυτοι για την απαγόρευση της κρυφής κάμερας. Και πάντως έχει σημασία η
πιθανή αντινομία μεταξύ δημόσιας παρουσίας και ιδιωτικής ζωής. Χωρίς να είναι
πρόδηλο ότι η εφαρμογή του κριτηρίου της αντινομίας είναι σε κάθε περίπτωση
ευχερής, πιστεύω ότι το κριτήριο αυτό – σε συνδυασμό με την αρχή της
αναλογικότητας (άρθρο 25 του Συντάγματος), που ούτως ή άλλως δεσμεύει τον
δικαστή – μπορεί να δώσει έναν σταθερό δείκτη για τη χάραξη των επιθυμητών
ορίων. Διότι αυτό το κριτήριο φαίνεται να ανταποκρίνεται περισσότερο από κάθε
άλλο σε ένα διάχυτο αίτημα της εποχής μας: Το αίτημα για συνέπεια».

Λένε ότι τελικά τα σκάνδαλα, σε κάθε εποχή, δεν εκφράζουν παρά τον μέσο όρο
της απρέπειας… H απρέπεια ως γνωστόν δεν αποδίδεται μόνο στους πολιτικούς.
Αλλά στα δημόσια πρόσωπα. Και αυτά δεν είναι μόνο οι πολιτικοί αλλά και οι
«τιμωροί» τους…

Info

* Νίκου Αλιβιζάτου «Ο αβέβαιος εκσυγχρονισμός και η θολή συνταγματική
αναθεώρηση», Αθήνα 2001, ΠΟΛΙΣ

* Pierre Milza «Οι μελανοχίτωνες της Ευρώπης», Αθήνα 2004, SCRIPTA
(απ’ όπου και η ιστορία Τζανίνι)

* Νίκου Δεμερτζή «Πολιτική επικοινωνία», Αθήνα 2002, ΠΑΠΑΖΗΣΗΣ

* Noam Chomsky «Προπαγάνδα και κοινός νους», Αθήνα 2003, ΛΙΒΑΝΗΣ

* Τζων Τόμσον «Πολιτικά σκάνδαλα στην εποχή της εικόνας», Αθήνα 2004,
ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗΣ

* Στέλιου Παπαθανασόπουλου – Μαρίας Κομνηνού (επιμ.) «Ζητήματα
δημοσιογραφικής επικοινωνίας», Αθήνα 2002, ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗΣ

Enstaseis – blog

Θα μας βρείτε στην ηλεκτρονική διεύθυνση:

http: //enstaseis.blogspot.com