TPITH AΠOΨH Δικαστής, δήμιος και θύμα

Σαν είσαι νεκρή ειδοποίησέ με αμέσως

Π. Μαρτινίδη, Μοιραίοι αντικατοπτρισμοί

Οι συγκρούσεις, οι αντιθέσεις και η «αφύσικη» κατάσταση της ζωής γεννούν τόσο
την ετερο-προσβολή έννομων αγαθών (έγκλημα) όσο και την αυτο-προσβολή
(αυτοκτονία).

Ενώ όμως παλαιότερα συγκρούονταν μια παραδοσιακή κοινωνιολογική προσέγγιση που
επιχειρούσε να διαπιστώσει/μετρήσει τη γενική κατανομή των αυτοκτονιών στον
πληθυσμό με μια ερμηνευτική προσέγγιση που επιζητούσε να εντάξει την
αυτοχειρία στον πραγματικό κόσμο του «δράστη», σήμερα η προσωπική επιλογή τού
αυτόχειρα βρίσκεται στο κέντρο της προσοχής.

Ούτε οι περί αμαρτίας και χρηστών ηθών απόψεις, ούτε τα (έτσι κι αλλιώς
κοινωνικά κατασκευασμένα και όχι αντιπροσωπευτικά) επίσημα στατιστικά
στοιχεία, ούτε οι πολιτικές συγκυρίες και οι οικονομικές κρίσεις, ούτε τα
δημογραφικά χαρακτηριστικά μπορούν αξιόπιστα να σταθούν απέναντι σε μία δήλωση
περί τέλους που υπογράφει και εκτελεί ο αυτόχειρας.

Ο ατομικός/προσωπικός συμβολισμός που επιθυμεί να δώσει στην πράξη του ο
αυτόχειρας (π.χ. αυτοτιμωρία, εκδίκηση/θυσία, έγκλημα 180°) ακόμα κι όταν μας
παραπέμπει σε μια risk theory ή σ’ ένα death gambling (εν είδει
εκσυγχρονισμένης «θεοδικίας»), στην πραγματικότητα λειτουργεί κυρίως ως
επικοινωνιακό μήνυμα (ζωής ή/και θανάτου).

H συνειδητή και εκούσια αυτο-κτονία πάντα κρύβει μια «υπόγεια» αιτιολόγηση συν
ένα ενεργοποιητικό γεγονός. Ο συνδυασμός των δύο αυτών στοιχείων μπορεί να μας
επιτρέψει να πιάσουμε το νήμα της ερμηνείας. Πολλές φορές τα εύκολα κλισέ
(«Ήθελε να πεθάνει», «Βρισκόταν σε αδιέξοδο») δεν βρίσκονται στο ίδιο μήκος
κύματος με τους συμβολισμούς που απέδιδε/απέδωσε στο εγχείρημά του ο ίδιος ο
αυτόχειρας. H αναζήτηση του θανάτου συχνότατα κρύβει μια επίκληση ζωής που
αντεστράφη, διότι κανείς δεν ήταν σε θέση να την αποκωδικοποιήσει ή δεν ήθελε
καν να την ακούσει. Οι επιστήμονες άλλοτε σηκώνουν τα χέρια ψηλά μη μπορώντας
να εξηγήσουν τη διαδρομή αυτο-θανάτωσης και άλλοτε αναλίσκονται σε ανούσιες
υποθέσεις.

Οι περισσότεροι δεν ψάχνουν το νόημα της πράξης, αλλά αρκούνται στη μελέτη του
επιφαινομένου (τρόπος, χρόνος, τόπος, συνθήκες). Τα «μέσα» όμως έπονται και
δεν προηγούνται του «βαθύτερου λόγου».

Όποια όμως και να είναι τα εξωτερικά χαρακτηριστικά μιας «απονενοημένης
κίνησης», δεν πρέπει να παραβλέπουμε ότι ο πρωταγωνιστής της αυτόχειρας
συγκεντρώνει και τις τρεις κρίσιμες ιδιότητες: δικαστής, δήμιος και θύμα.

H ωρίμαση των υποχρεώσεων που απορρέουν από τους ρόλους αυτούς και της τελικής
ετυμηγορίας και εκτέλεσης της αυτο-τιμωρίας διαφέρουν από πρόσωπο σε πρόσωπο.

H αδυναμία των τρίτων να κατανοήσουν, το αίσθημα και η ατμόσφαιρα μυστηρίου
νοθεύουν την πραγματική βούληση του αυτόχειρα. H σύγχυση του πιθανού κινήτρου
με το βαθύτερο εγώ και τη βίωση του αυτο-θανάτου μάς καθιστά παρατηρητές και
όχι αναλυτές.

H ιδέα της αυτοχειρίας δεν γεννιέται πάντοτε ξαφνικά. Ούτε τυχαία εκτελείται η
πράξη. Όχι σπάνια, διάφορες υποκατάστατες (και ισοδύναμες) της αυτοκτονίας
συμπεριφορές αποδεικνύουν το πρόβλημα ή το υπόστρωμα. Αυτοτραυματισμοί,
αρνητικές στάσεις, τραυματοφιλική διάθεση, ανάληψη μη αναγκαίου ρίσκου
συγκαταλέγονται στη μεγάλη και ατελείωτη λίστα των προ-μηνυμάτων.

Από την αυτοκτονία-σύμπτωμα στην αυτοκτονία-σύνδρομο το πέρασμα είναι συνήθως
ανεπαίσθητο. Κάτι σαν άγγιγμα της μοίρας.

Ο άνθρωπος εξακολουθεί να παραμένει ένα μυστήριο για τον (ίδιο τον) άνθρωπο.
Τόσο στη ζωή όσο και στον θάνατο. Τούτο ισχύει ακόμα και στην εποχή των
ομογενοποιήσεων και των κλωνοποιήσεων της παγκοσμιοποίησης και της
απανθρωποίησης.

ΥΓ: Αν νομίζετε ότι τα παραπάνω ισχύουν μόνο στις ατομικές περιπτώσεις, κάνετε
λάθος. Τα ίδια συμπτώματα εμφανίζονται και όταν θέλει να αυτοκτονήσει ο
πολιτικός κόσμος ή και η ίδια η Δημοκρατία.

O Γιάννης Πανούσης είναι καθηγητής της Εγκληματολογίας στο Τμήμα
Επικοινωνίας και MME στο Πανεπιστήμιο Αθηνών.