Tο άλυτο μυστήριο της «ψυχής»

H Έλεν Μέιμπεργκ εφαρμόζει μία πρωτοποριακή θεραπεία στο Πανεπιστήμιο της Ατλάντας σε ασθενείς που πάσχουν από κατάθλιψη εμφυτεύοντας ηλεκτρόδια στον εγκέφαλό τους. Τα πρώτα αποτελέσματα είναι ενθαρρυντικά

Σχεδόν κάθε εβδομάδα ανακοινώνονται αποτελέσματα των ερευνών που γίνονται
ασταμάτητα στην περιοχή του εγκεφάλου. Όλοι ελπίζουν πως θα μας βοηθήσουν να
κατανοήσουμε καλύτερα την κατάθλιψη, τη διαταραχή της προσοχής ή τις
περιπτώσεις που ο ασθενή υποφέρει από συνεχές στρες, ανησυχίες και φόβους.
Αλλά, μέχρι τώρα, οι επιστήμονες στη Νευρολογία – Ψυχιατρική δεν έχουν
καταφέρει να επαληθεύσουν τις ελπίδες τους.

Έπειτα από 30 χρόνια έρευνας, δεν έχουν αναπτύξει ακόμα ένα εργαλείο για τη
διάγνωση ή τη θεραπεία ψυχιατρικών διαταραχών που να προκύπτει από τις μελέτες
του εγκεφάλου με απεικονιστικές μεθόδους. Φυσικά, οι έρευνες συνεχίζονται και
οι ελπίδες παραμένουν. Κάθε χρόνο δημοσιεύονται τα αποτελέσματα περισσότερων
των 500 ερευνών. Οι επιστήμονες είναι αισιόδοξοι, αλλά αναρωτιούνται αν πρέπει
να αναθεωρήσουν τις προσδοκίες και τις μεθόδους τους.

Ερευνητικά εργαλεία. «Θέλω να εφαρμόσω τα αποτελέσματα της έρευνάς μου
στο εργαστήριο στη δουλειά μου ως παιδοψυχίατρος, αλλά αυτό δεν έχει γίνει
ακόμα. Στον δικό μας τομέα κάθε χρόνο λέμε ότι τα πράγματα είναι πιο πολύπλοκα
από ό,τι νομίζαμε, αλλά αυτό το ακούμε 10 χρόνια τώρα», λέει ο Τζέι Γκιντ,
επικεφαλής στον τομέα απεικόνισης εγκεφάλου στην παιδοψυχιατρική πτέρυγα του
Εθνικού Ινστιτούτου Ψυχικής Υγείας. Ο Γκιντ φωτογραφίζει παιδικούς εγκεφάλους
πέντε ημέρες την εβδομάδα, εδώ και 14 χρόνια.

Βέβαια, οι ψυχίατροι εξακολουθούν να θεωρούν τις απεικονιστικές μεθόδους, όπως
η μαγνητική τομογραφία (MRI) και η τομογραφία εκπομπής ποζιτρονίων, (ΡΕΤ) ως
εξαιρετικά σημαντικά ερευνητικά εργαλεία. Και οι τεχνολογίες απεικόνισης είναι
ανεκτίμητες σε περιπτώσεις ανίχνευσης σωματικών προβλημάτων όπως τραυματισμός
στο κεφάλι, αποπληξία ή όγκοι. Άλλωστε, όπως λένε οι ειδικοί, η πρόοδος στην
Ψυχιατρική είναι από τη φύση της πολλή αργή και χρειάζονται δεκαετίες βασικής
έρευνας για να συμβεί οποιαδήποτε εξέλιξη.

Ο μαγνητικός τομογράφος φωτογραφίζει τον εγκέφαλο του ασθενούς την ώρα που κάνει ευχάριστες ή δυσάρεστες σκέψεις, που βλέπει εικόνες ή ακούει ήχους

Πολύπλοκο. «Πάντα πίστευα ότι οι περισσότεροι επιστήμονες παραήταν
αισιόδοξοι για την επίδραση των απεικονιστικών μεθόδων στην ψυχιατρική», λέει
ο Στίβεν Χάιμαν, καθηγητής Νευροβιολογίας στο Χάρβαρντ και πρώην διευθυντής
του Εθνικού Ινστιτούτου Ψυχικής Υγείας. «Πάνω στον ενθουσιασμό τους ξεχνούν
ότι ο ανθρώπινος εγκέφαλος είναι το πιο πολύπλοκο “αντικείμενο” με το οποίο
καταπιαστήκαμε στην ιστορία της ανθρώπινης έρευνας. Δεν είναι καθόλου εύκολο
να βρούμε τι δεν πάει καλά».

Χάνουν κύτταρα. Αν μη τι άλλο, οι εγκέφαλοι διαφέρουν όπως οι
προσωπικότητες. Σε πολλές έρευνες, οι ειδικοί βρήκαν ότι όσοι πάσχουν από
σχιζοφρένεια χάνουν σταδιακά εγκεφαλικά κύτταρα. Για παράδειγμα, ένας 20χρονος
που αναπτύσσει τη διαταραχή μπορεί να χάσει 5%-10% του συνόλου του όγκου του
εγκεφάλου του την επόμενη δεκαετία της ζωής του.

Πρόκειται για μεγάλο ποσοστό. Οι επιστήμονες έχουν διαπιστώσει πως η απώλεια
όγκου στον μετωπικό λοβό σχετίζεται με μετρήσιμη βλάβη στη σχιζοφρένεια. Αλλά
ο εγκεφαλικός όγκος διαφέρει μέχρι και κατά 10% από άτομο σε άτομο. Αυτό
σημαίνει πως από μόνες τους οι απεικονίσεις του όγκου σε ασθενείς δεν μπορούν
να μας διαφωτίσουν για την κατάστασή τους.

Διιστάμενες εκτιμήσεις. Οι έρευνες που χρησιμοποιούν μαγνητικές
τομογραφίες συχνά παρουσιάζουν το ίδιο πρόβλημα. H αλλαγή που παρατηρείται σε
κάποιο σημείο του εγκεφάλου στη διάρκεια ενός πειράματος μπορεί να είναι
απόλυτα φυσιολογική αλλαγή σε έναν εγκέφαλο άλλου ατόμου. «Οι αλλαγές που
παρατηρούμε δεν είναι πολύ διαφορετικές από αυτές των υπόλοιπων ανθρώπων»,
λέει ο Τζέφρι Λίμπερμαν, πρόεδρος του Τμήματος Ψυχιατρικής στο Ιατρικό Κέντρο
του Πανεπιστημίου του Κολούμπια και διευθυντής του Ψυχιατρικού Ινστιτούτου της
πολιτείας της Νέας Υόρκης.

Βέβαια, πολλά από τα ευρήματα αμφισβητούνται. Σε περιπτώσεις βαριάς
σχιζοφρένειας, για παράδειγμα, ερευνητές διαπίστωσαν εμφανή σμίκρυνση ενός
μέρους του κροταφιαίου λοβού, που ονομάζεται ιππόκαμπος και βοηθά στη μνήμη.
Αλλά άλλοι ερευνητές δεν έχουν καταφέρει να καταλήξουν σε αυτό το συμπέρασμα,
ενώ οι ψυχίατροι τονίζουν πως όσοι πάσχουν από τραύμα στον ιππόκαμπο παθαίνουν
αμνησία και όχι κατάθλιψη.

Μια έρευνα που δεν θα γίνει ποτέ…

Οι επιστήμονες χρησιμοποιούν τους τομογράφους για να απεικονίσουν τους εγκεφάλους ασθενών που πάσχουν από κατάθλιψη, σχιζοφρένεια ή διαταραχή της προσοχής, αναζητώντας ομοιότητες που θα τους οδηγήσουν στη θεραπεία τους

Ένα βασικό ερώτημα για τον εγκέφαλο που δεν έχει καταφέρει να απαντήσει
η έρευνα με τις απεικονιστικές μεθόδους θυμίζει το αυγό του Κολόμβου. H
ασθένεια προκαλεί την ανωμαλία στον εγκέφαλο του ασθενούς που φαίνεται στις
τομογραφίες ή η ανωμαλία προϋπάρχει και προκαλεί τη διαταραχή;

Απάντηση μπορεί να δοθεί μόνο αν οι ερευνητές κατορθώσουν το ακατόρθωτο. Να
παρακολουθήσουν χιλιάδες ανθρώπους που παρουσιάζουν ψυχικές διαταραχές σε όλη
τους τη ζωή, αρχίζοντας από την παιδική τους ηλικία, βάζοντάς τους στον
τομογράφο σε τακτά χρονικά διαστήματα και συγκρίνοντας τις εικόνες του
εγκεφάλου τους με άλλους τόσους που είναι υγιείς. Λόγω δυσκολίας και κόστους,
φυσικά, αυτή η έρευνα ίσως δεν γίνει ποτέ.

Ένας ερευνητής χρησιμοποίησε την απεικονιστική έρευνα για να εφαρμόσει μία
πειραματική ψυχιατρική θεραπεία μικρής κλίμακας. Μελετώντας ασθενείς με βαριά
κατάθλιψη, η Έλεν Μέιμπεργκ, καθηγήτρια Ψυχιατρικής στο Πανεπιστήμιο Έμορι της
Ατλάντας, διαπίστωσε μία κοινή παράμετρο. Χρησιμοποιώντας την τομογραφία
εκπομπής ποζιτρονίων, η γιατρός βρήκε μεγάλες αυξομειώσεις στη δραστηριότητα
έξι περιοχών του εγκεφάλου τους, καθώς η διάθεσή τους βελτιωνόταν όταν
έπαιρναν αντικαταθλιπτικά φάρμακα ή εικονικά χάπια.

Οι αλλαγές ήταν παρόμοιες σε όλους τους ασθενείς. H Μέιμπεργκ βρήκε ότι ένα
συγκεκριμένο σημείο σε όλους ήταν αυτό που διαμόρφωνε ολόκληρο το σύστημα,
έπαιζε δηλαδή τον ρόλο του διακόπτη. Σε έξι ασθενείς, εμφύτευσε ηλεκτρόδια
δίπλα σε αυτό το σημείο, που ονομάζεται περιοχή Μπρόντμαν 25. Όλοι τους είχαν
βαριά κατάθλιψη για έναν χρόνο και η κατάστασή τους δεν παρουσίασε βελτίωση με
καμία θεραπεία. Τα ηλεκτρόδια, που χρησιμοποιούνται συχνά για την ασθένεια
Πάρκινσον, παράγουν ένα ρεύμα που μειώνει τη δραστηριότητα των νευρικών
κυττάρων. Προς το παρόν, τέσσερις από τους έξι ασθενείς έχουν καλυτερεύσει και
έχουν μειώσει τη δόση των αντικαταθλιπτικών τους. Άλλοι 300 ασθενείς από όλο
τον κόσμο έχουν εκδηλώσει ενδιαφέρον για τη θεραπεία.

Επιμέλεια: Στέφανος Κρίκκης, Εύη Ελευθεριάδου