TPITH AΠOΨH Φοβική κοινωνία

Τα στοιχεία των περισσοτέρων δημοσκοπήσεων, όπως και του πρόσφατου
Ευρωβαρόμετρου, καταδεικνύουν ότι είμαστε μια κοινωνία που διακατέχεται από
δυσαρέσκεια, άγχος, φόβος και απογοήτευση. Στην πράξη ο φόβος και το άγχος
έχουν γίνει το σημείο αναφοράς της σύγχρονης ζωής μας, δημόσιας και ιδιωτικής.
Οι πολιτικοί μας αγχώνονται να αναρριχηθούν στην εξουσία και όταν το
κατορθώνουν, αγχώνονται πώς να τη διαχειριστούν. Οι πολίτες αγχώνονται από
χίλια δυο πράγματα, από το πώς να τα βγάλουν πέρα στη σκληρή καθημερινότητά
τους, την οικονομική δυσπραγία έως και τα δυστυχήματα σε αέρα, γη και θάλασσα.
Βεβαίως, υπάρχουν πάμπολλα παραδείγματα άλλων καταστάσεων και φαινομένων που
προκαλούν άγχος, φόβο και ανασφάλεια, τα οποία συσσωρεύονται στις
ραδιοτηλεοπτικές συχνότητες και τις σελίδες εφημερίδων, από την παχυσαρκία έως
τη νόσο των πουλερικών.

Στην πράξη δεν υπάρχει μήνας του χρόνου χωρίς κάποιον κίνδυνο, απειλή κ.ο.κ.
Ορισμένοι από αυτούς τους κινδύνους ή απειλές μπορεί να έχουν μια βάση στην
πραγματικότητα, αλλά το ζήτημα είναι η περιοδική τους συχνότητα όπως και η
αδυναμία μας ως κοινωνία να τους αντιμετωπίσουμε ή να τους προλάβουμε. Παρά
την πρωτοφανή ασφάλεια της ζωής στη Δύση – ζούμε περισσότερο και είμαστε
λιγότερο ευάλωτοι στην απόλυτη ένδεια από οποιαδήποτε προηγούμενη γενιά, δεν
αντιμετωπίζουμε κάθε τόσο πολέμους – είμαστε ή δείχνουμε περισσότερο ανήσυχοι
και δυσαρεστημένοι σε σχέση με το παρελθόν.

Όμως, γιατί τόσα εκατομμύρια έλλογων ανθρώπων αγχωνόμαστε, φοβόμαστε και
είμαστε τόσο πολύ απογοητευμένοι; Μήπως σε σύγκριση με τους παππούδες και τις
γιαγιάδες μας είμαστε ιδιαίτερα ευάλωτοι, επειδή η ζωή μας είναι τόσο πολύ
απομονωμένη και κατακερματισμένη, το αποκαλούμενο «μοναχικό πλήθος»; Χωρίς
τους κοινωνικούς δεσμούς στους πολιτικούς, κοινωνικούς θεσμούς και τις
γειτονιές, δεν έχουμε καμία πραγματική δυνατότητα να ελέγξουμε τις φοβίες και
τα άγχη μας. Παραδείγματος χάριν, χωρίς το κουτσομπολιό της γειτονιάς, με
ποιον τρόπο είναι δυνατό να αξιολογήσουμε, αλλά και να αστειευθούμε με τον
κίνδυνο; Στις μέρες μας, αυτή τη γειτονιά και τα κουτσομπολιά της έχουν
αντικαταστήσει στην καλύτερη περίπτωση οι «επαγγελματίες» της τηλεόρασης και
τα δραματοποιημένα δελτία ειδήσεων.

Από την άλλη πλευρά, η βαθιά αίσθηση της αβεβαιότητάς μας δεν τροφοδοτείται
από την αντίληψη ότι ο κόσμος αλλάζει πολύ γρήγορα (στο οποίο οι πολιτικοί
συχνά αναφέρονται), αλλά μάλλον από το γεγονός ότι η συλλογική δυνατότητά μας
να διαμορφώσουμε την αλλαγή είναι εξαιρετικά αδύναμη (ένα ζήτημα που δεν
επιδιώκουν να ικανοποιήσουν οι πολιτικοί).

Παρομοίως, ο κοινωνιολόγος Ζίγμουντ Μπάουμαν έχει υποστηρίξει ότι οι πολιτικοί
έχουν αποποιηθεί οποιασδήποτε ευθύνη για να απαλύνουν τον αντίκτυπο της
αβεβαιότητας και της αστάθειας που προκαλούν οι αγορές, με αποτέλεσμα να
«καταπραΰνουν» τους πολίτες με άλλες μορφές αβεβαιοτήτων. Όμως, τι συμβαίνει
σε μια κοινωνία η οποία κυριαρχείται από την ανασφάλεια; Προσφέρει τη δύναμη
στους πολιτικούς, και υπόσχεται επίσης υψηλές απολαβές στους συμβούλους
ασφάλειας, τους συμβούλους κάθε είδους και τις ένοπλες και αστυνομικές
δυνάμεις. Καταβροχθίζει τα χρήματα των φορολογουμένων με αντάλλαγμα την
προσφορά μιας ασφάλειας, που στις περισσότερες περιπτώσεις είναι ανεπαρκής. Αν
παλαιότερα η «πώληση» ονείρων ήταν μια προσοδοφόρα επιχείρηση, στις ημέρες μας
φαίνεται το ίδιο να ισχύει με την «πώληση» φόβου, άγχους και ανασφάλειας.
Άλλωστε, η παροχή υπηρεσιών ασφάλειας, σε οποιαδήποτε μορφή της, συγκροτεί μια
βιομηχανία που παρουσιάζει διεθνώς τους υψηλότερους ρυθμούς ανάπτυξης. Αλλά
και τα MME, μέσα από την αγοραία αδηφαγία τους, γίνονται, εμπρόθετα ή όχι,
συνένοχα στην προώθηση των συμφερόντων εκείνων που προβάλλουν το φόβο προς
ίδιον όφελος.

Πρέπει να γνωρίζουμε τον διαβρωτικό αντίκτυπο του φόβου και της ανασφάλειας
στη σημερινή κοινωνία. Ο φόβος, η ανασφάλεια και η δυσαρέσκεια στην πράξη
βραχυκυκλώνουν και διαστρεβλώνουν τον πολιτικό διάλογο. Μόλις εξαπλωθούν, στην
πράξη είναι μη αναστρέψιμα. Παρά το γεγονός ότι η εγκληματικότητα εμφανίζει
μια πτωτική τάση, ο φόβος του εγκλήματος παραμένει επίμονα υψηλός. Ένας τρόπος
είναι η αποφυγή του προβλήματος: μην ενοχλήστε με την πολιτική, μη βλέπετε
ειδήσεις, αντ’ αυτού δείτε τον «μεγάλο αδελφό με τη μαμά του». Όμως, ο φόβος
μετατοπίζεται. Μπορεί να αρχίσει ως αβεβαιότητα για τη δουλειά, ανησυχία για
τη σύνταξη, αλλά μπορεί να καταλήξει σε ρατσισμό. Άλλωστε, για όλα φταίνε οι
ξένοι…

Θα μας βγάλει από αυτό το αδιέξοδο ο πολιτικός μας κόσμος; Οι πολιτικοί κάποτε
μας πρόσφεραν όνειρα για ένα καλύτερο μέλλον, ενώ τώρα αυτό που μας προσφέρουν
είναι είτε μια εκτεταμένη ανασφάλεια είτε στην καλύτερη περίπτωση ένα είδος
προστασίας, ασχέτως του αν είναι αποτελεσματικοί ή όχι, από τους σύγχρονους
εφιάλτες μας. Ενδεχομένως, να είναι κι αυτός ένας τρόπος με τον οποίο οι
πολιτικοί στις ημέρες της αδιαφορίας και της απάθειας νομιμοποιούν την εξουσία
τους, αυξάνοντας όμως ταυτόχρονα την αποξένωσή τους από τους απλούς πολίτες.

Ο Στέλιος Παπαθανασόπουλος είναι καθηγητής στο Τμήμα Επικοινωνίας και
MME του Πανεπιστημίου Αθηνών.