Ο Hρόδοτος στο… κόσκινο

Όταν μιλάμε για εποχές τόσο μακρινές, όσο εκείνη της ανάδυσης του περσικού
πολιτισμού, το θέμα των πηγών είναι θεμελιώδες. Ο Ηρόδοτος, ο επονομαζόμενος
και «πατέρας της Ιστορίας», δίνει συνεχώς εξετάσεις κάθε φορά που μία ανασκαφή
αποκαλύπτει καινούργια ευρήματα, και κατά κανόνα επιβεβαιώνει την εμπιστοσύνη
που του δείχνουν οι ιστορικοί.

Στο μνημειώδες έργο που θα προσφέρουν από τη Δευτέρα «TA NEA» στους αναγνώστες
τους, την «Ιστορία της Αρχαίας Ελλάδας» του Πανεπιστημίου του Καίμπριτζ, ο
Ηρόδοτος πέρασε από κόσκινο. Διότι για τη συγγραφή του έργου ελήφθησαν υπόψη
και τα πορίσματα των ανασκαφών των τελευταίων χρόνων, στην Περσέπολη, στα
Σούσα και αλλού. Ένας μεγάλος αριθμός πρωτογενών πηγών έχει τεθεί στη διάθεση
των ερευνητών: από ασσυριακά και βαβυλωνιακά κείμενα σε σφηνοειδή γραφή, μέχρι
αραμαϊκά τεκμήρια, μέχρι τα βιβλία του Έσδρα και του Νεεμία, ή και τα πρώιμα
ζωροαστρικά κείμενα της Ασβέστας.

Αλλά ο Ηρόδοτος παραμένει ακλόνητος. «Χωρίς τα κείμενά του θα γνωρίζαμε
ελάχιστη αρχαία ιρανική ιστορία», λένε οι συντάκτες της «Ιστορίας της Αρχαίας
Ελλάδας» του Καίμπριτζ. Είναι τόσο σημαντικός που, ενίοτε, ξεχνάμε ότι πρέπει
να αντιμετωπίζεται κι εκείνος, όπως κάθε σημαντική πηγή, με τη δέουσα προσοχή.
Ιδίως όταν αναφέρεται σε εποχές παλαιότερες από αυτόν. «Είναι δεδομένο», λένε
οι διακεκριμένοι Βρετανοί πανεπιστημιακοί, «ότι ο Ηρόδοτος υπήρξε έντιμος
ιστορικός. Όταν δεν γνωρίζει κάτι, το παραδέχεται και αυτό συμβαίνει με μεγάλη
συχνότητα. Οσάκις αντιμετωπίζει διαφορετικές και αλληλοσυγκρουόμενες εκδοχές,
συνήθως τις καταγράφει και παρέχει στον αναγνώστη τη δυνατότητα να επιλέξει.
Πολλά από όσα καταγράφει αναφέρονται σε δημόσια γεγονότα που οι σύγχρονοί του
τα γνώριζαν ή τα θυμούνταν. Κατ’ αναλογία, μπορούμε να υποθέσουμε ότι οι
αναφορές του σε γεγονότα που οι σύγχρονοί του τα γνώριζαν – ή πίστευαν ότι τα
γνώριζαν – είναι σχετικά ακριβείς. Σε όσες περιπτώσεις οι αναφορές αυτές
ελέγχθηκαν σε αντιπαραβολή με ανεξάρτητες μαρτυρίες, ο Ηρόδοτος αποδείχθηκε ως
άριστη πηγή».

Οι συγγραφείς διακρίνουν, βέβαια, τα γραπτά του Ηροδότου σε σχέση με το αν
είχε ιδία γνώση των γεγονότων που περιγράφει, αν βασίζεται σε μαρτυρίες άλλων
και αν ασχολείται με γεγονότα παλιότερα από τον ίδιο. Στην τελευταία μόνο
περίπτωση πρέπει, λένε, να αντιμετωπίζεται με σοβαρή αμφιβολία. Και σε κάθε
περίπτωση, καταλήγουν, δεν πρέπει να ξεχνάμε το εξής: «όσο αξιοσημείωτη και αν
είναι η διάθεσή του για αμεροληψία, ο Ηρόδοτος υπήρξε Έλληνας, με ελληνικά
μάτια και αυτιά, ο οποίος έγραψε ιστορία με ελληνικό μυαλό, ελληνική καρδιά
και κυρίως ελληνική οπτική για τον κόσμο».

Με τα ευρήματα των ανασκαφών στη Περσέπολη διασταύρωσαν οι ιστορικοί του Καίμπριτζ τα κείμενα του Ηροδότου, συμπεραίνοντας ότι ο πατέρας της Ιστορίας αποδείχθηκε «άριστη πηγή»

Στον πρώτο τόμο της «Ιστορίας της Αρχαίας Ελλάδας», οι ιστορικοί
ασχολούνται με τις σχέσεις που ανέπτυξαν οι Έλληνες με τους λαούς της
Ανατολής. Ένας συναρπαστικός κόσμος λαών και φυλών ξετυλίγεται στα μάτια του
αναγνώστη. Τα όρη του Ζάγρου, ανατολικά του Τίγρη και νότια της σημερινής
Τεχεράνης, γίνονται η κοιτίδα του αρχαίου ιρανικού πολιτισμού και το φυσικό
σύνορό του με την Ασσυρία, το έθνος που με πρωτεύουσα τη Νινευή έδινε τη λάμψη
του στην ευρύτερη περιοχή μέχρι τον 7ο αιώνα π.X. Ιρανοί, Χουρρίτες, Κασσίτες.
Μήδοι και Πέρσες, αλλά και Σκύθες και Χαλδαίοι και Ουραρτού, δίνουν μάχες
επικράτησης. Μηδία, Αρμενία, Σουσιανή, Περσία, Καραμανία, Παρθία, Υρκανία,
μαζί με τη δυτικότερη Βαβυλώνα και τα παράλια της Μικράς Ασίας, είναι μία από
τις πιο «καυτές ζώνες» που αποτέλεσαν, κατά μεγάλο μέρος, το πρόπλασμα της
διαμόρφωσης του σημερινού ασιατικού κόσμου.

Στα μέσα του 6ου αι. π.X. ο Κύρος, επικεφαλής των Περσών, νίκησε τον Αστυάγη
και λεηλάτησε τα Εκβάτανα, πρωτεύουσα των Μήδων. Έκτοτε οι δύο εθνότητες
αντιμετωπίζονται ως ενιαίο έθνος. Τρία χρόνια μετά τη νίκη αυτή ο Κύρος
αντιμετώπισε τον Κροίσο, βασιλιά της Λυδίας. Ο Κύρος είχε ζητήσει τη βοήθεια
των αιολικών και ιωνικών πόλεων που όμως δεν του προσφέρθηκε. Κατάφερε,
εντέλει, και κατέκτησε την πρωτεύουσα των Λυδων, τις Σάρδεις, αιχμαλωτίζοντας
τον Κροίσο. Οι ελληνικές μικρασιατικές πόλεις, που μέχρι τότε τελούσαν υπό
λυδική κυριαρχία, ζήτησαν από τον Κύρο να διατηρήσει το παλιό ειδικό καθεστώς
υποτέλειας, εκείνος όμως θεωρούσε ότι η στάση τους δεν δικαιολογούσε κάτι
τέτοιο. Και έδωσε ειδικό καθεστώς μόνο στη Μίλητο. Οι Έλληνες της Μικράς
Ασίας, ανήσυχοι, ζήτησαν τη βοήθεια της Σπάρτης η οποία αρνήθηκε να στείλει
δυνάμεις. Έστειλε όμως αντιπροσωπεία στον Κύρο για να του αναγγείλει ότι δεν
θα ανεχόταν οιαδήποτε εχθρική ενέργεια προς τους Έλληνες της Ιωνίας. Κατά τον
Ηρόδοτο, ο Κύρος απάντησε: «Ποιοι είναι αυτοί οι Σπαρτιάτες;». H πρώτη
απόπειρα εκ μέρους της ευρωπαϊκής Ελλάδας να επέμβει στις περσικές υποθέσεις
στην Ασία προφανώς δεν εντυπωσίασε τον Μεγάλο Βασιλέα, γράφει η «Ιστορία της
Αρχαίας Ελλάδας».

Ο Κροίσος και ο Σόλων

Από τους πλουσιότερους βασιλείς της αρχαιότητας, τα πλούτη του οποίου
προέρχονταν από τα πλούσια μεταλλεία της χώρας του, την πλύση της χρυσοφόρου
άμμου του ποταμού Πακτωλού, αλλά και το εμπορικό του δαιμόνιο, ο Κροίσος
κατέστησε την πρωτεύουσά του, τις Σάρδεις, οικονομικό και εμπορικό κέντρο της
Ιωνίας, που επισκέφθηκαν πολλοί Έλληνες, μεταξύ των οποίων και ο Σόλων ο
Αθηναίος. Ο Λύδος βασιλιάς, θέλοντας να θαμπώσει με τον πλούτο και την ευτυχία
του τον Αθηναίο σοφό, τον ρώτησε ποιον θεωρεί τον πιο ευτυχισμένο άνθρωπο στον
κόσμο, ελπίζοντας να του απαντήσει ότι ο ίδιος ήταν ο πιο ευτυχισμένος επειδή
ήταν πολύ πλούσιος και εξουσίαζε τόσους λαούς. H απάντηση του Σόλωνα «μηδένα
προ του τέλους μακάριζε», γιατί κανείς δεν πρέπει να είναι βέβαιος για τη
μέχρι τέλους ευτυχία του, σίγουρα δεν άρεσε στον βασιλέα. Όταν όμως ηττήθηκε
από τον Κύρο και καταδικάστηκε σε θάνατο, θυμήθηκε τον Αθηναίο σοφό, και
ανερχόμενος στην πυρά αναφώνησε «Σόλων, Σόλων, Σόλων!» Μαθαίνοντας την αιτία ο
Κύρος, του χάρισε τη ζωή και τον προσέλαβε ως σύμβουλό του.

7 τόμοι, 2.100 σελίδες, 3.000 εικόνες και χάρτες

H «Ιστορία της Αρχαίας Ελλάδας» θα αρχίσει να διανέμεται από την ερχόμενη
Δευτέρα, δωρεάν σε τεύχη, κάθε μέρα, μαζί με «TA NEA». Αποτελείται από 7
τόμους, 2.100 σελίδες, πάνω από 3.000 εικόνες, χάρτες και σχεδιαγράμματα και
είναι γραμμένη από κορυφαίους επιστήμονες με τη σφραγίδα του Πανεπιστημίου του
Καίμπριτζ. Την επιστημονική επιμέλεια έχουν έξι Βρετανοί πανεπιστημιακοί,
τέσσερις από τους οποίους είναι μέλη της Βρετανικής Ακαδημίας. Το έργο
περιλαμβάνει την ιστορία της Ελλάδας από τον 6ο αι. π. X., από την εποχή που
στην Περσία ανεβαίνει στον θρόνο ο Κύρος ο Μεγάλος, έως τα τέλη του 4ου αι. π.
X. με τον θάνατο του Αλεξάνδρου και την ανάλυση της κατάστασης που είχε
προκύψει από τις κατακτήσεις του.

INFO

H καινούργια μεγάλη προσφορά των «ΝΕΩΝ» και του Πανεπιστημίου του Καίμπριτζ σε
συνεργασία με τις εκδόσεις «Ελληνικά Γράμματα», θα διανέμεται από τη Δευτέρα 3
Οκτωβρίου δωρεάν σε τεύχη, κάθε ημέρα, μαζί με το φύλλο της εφημερίδας.