TPITH AΠOΨH Ο θάνατος και η Ουτοπία της δύναμης

«H ευτυχία είναι στην επανάληψη». H καταστροφή της Νέας Ορλεάνης, δεν ξέρω
γιατί, μου έφερε στο νου τη φράση αυτή του Κούντερα. Ίσως γιατί η επανάληψη
μπορεί να γεννά πλήξη, μπορεί να τραυματίζει μέσα από την ομοιομορφία της,
όμως έχει ένα προνόμιο μοναδικό: σε περιφρουρεί μέσα στο ίδιο και σε
προφυλάσσει από το Ακραίο. Κάτι τέτοιο ενδέχεται να είχε κατά νου ο Τσέχος
συγγραφέας όταν έγραφε την «Αβάσταχτη Ελαφρότητα του Είναι».

H επιβίωση σήμερα μοιάζει να γειτνιάζει αφόρητα με το Ακραίο.

Όταν επιπλέον το Ακραίο είναι και προβλέψιμο, τότε το Αφόρητο αναδιπλασιάζεται
καθώς τείνει να ενσωματωθεί στον φυσικό ρου της Ιστορίας. Και τότε είναι που
το «Φυσικό» μεταμορφώνεται σε «Αφύσικο».

H «Κοινοτοπία του Κακού», όπως θα έλεγε η Χάννα Άρεντ είναι ένα φαινόμενο που
εμποδίζει την ευτυχία. Ας ξεχάσουμε όμως αυτήν τη δυσδιάκριτη έννοια που
ακούει στο όνομα ευτυχία. Για την εξαθλίωση εδώ και τώρα μιλάμε.

Ο πλούσιος, λένε, προγραμματίζει για την επόμενη χρονιά, ο φτωχός δεν μπορεί
να προγραμματίσει για την επόμενη μέρα. Υπάρχει και μια τρίτη κατηγορία.
Εκείνη των εξαθλιωμένων ανθρώπων. Ο εξαθλιωμένος αδυνατεί να φανταστεί ακόμα
και αυτήν τούτη την επόμενη στιγμή. Αδυνατεί να φανταστεί το φως στην άκρη του
τούνελ. Γι’ αυτόν δεν υπάρχει καν τούνελ. Σκοτάδι.

«Δεν τη θέλω μια τέτοια ζωή», σπάραζε μια γυναίκα στον φακό. Το σπίτι και όλα
τα υπάρχοντά της είχαν γίνει συντρίμμια και άφαντα ήταν τα παιδιά και όλοι οι
δικοί της. H πόλη της, μια πόλη φάντασμα. Κακοποιοί να λυμαίνονται και να
λεηλατούν ό,τι έμεινε όρθιο και νοικοκυραίοι να ενδίδουν με κοντόκαν να όπλα
στο χάος της ανομίας για να προστατεύσουν τα υπάρχοντά τους, αυτό δηλαδή που
πλέον με κανένα όπλο δεν μπορεί να περιφρουρηθεί αφού είναι οριστικά χαμένο. H
εμπιστοσύνη στην έννομη τάξη. Ποιος κανόνας, ποια ηθική, ποια τάξη; Καγχάζει
κανείς και μόνο στο άκουσμα των λέξεων. H αξιοπιστία τους, όση είχε απομείνει,
πνίγηκε και αυτή στον υγρό τάφο.

Ουρανοξύστες βυθισμένοι στα λασπόνερα και ο Μισισιπής να παρασύρει στα νερά
του μαζί με τα χαλάσματα και την εικόνα μιας υπερδύναμης που έχει – ω!
Ειρωνεία εσύ, μητέρα των πάντων – αναγορεύσει σε απόλυτο δόγμα την ασφάλεια
των κατοίκων της!

Για ποια υπερδύναμη όμως μιλάμε; «One storm, and they are finished» Έτσι
συνόψιζε κάποιος στο CNN το μέγεθος μιας υπερ-αδύναμης δύναμης. (Μια καταιγίδα
και ξόφλησαν)

H καταστροφή ήταν στο ύψος τής παγκοσμιοποιημένης εποχής μας… Τα σύνορα και
τα όρια ήσαν ανοιχτά. Πού, αλήθεια, συνέβαιναν αυτές οι εικόνες τής φρίκης,
που με τόση επιμέλεια μετέφεραν τα media; Στο Ιράκ, στη Βαγδάτη ή μήπως στο
Μπαγκλαντές; Όχι, εδώ στην Αμερική που δεν είναι… παίξε γέλασε. Κατά τον
γνωστό στίχο: «Εδώ είναι Βαλκάνια, δεν είναι παίξε γέλασε». Με μόνη τη διαφορά
ότι εδώ είναι Αμερική… και είναι Και παίξε Και γέλασε Και κυρίως ΚΛΑΨΕ.

«Δεν τη θέλω μια τέτοια ζωή»

H αμείλικτη, παντοδύναμη φύση έδειξε για μία ακόμη φορά το μένος της. Υπάρχει
όμως ένα πιο τυφλό, πιο απειλητικό μένος, ικανό να ενεργοποιήσει έναν πιο
αρχέγονο και πρωτόγονο τρόμο: το ανθρώπινο θεριό που κρύβεται πίσω από το
ανήμερο θεριό της φύσης.

Γιατί, ας μη γελιόμαστε, δεν είναι προϊόν της φύσης το φαινόμενο του
θερμοκηπίου που εντείνει τη συχνότητα και την ένταση των φυσικών καταστροφών.
Ούτε προϊόν της φύσης είναι που, χάριν του πολέμου στο Ιράκ, το Κογκρέσο έχει
περικόψει κονδύλια για τα αντιπλημμυρικά έργα στη Λουιζιάνα. Προϊόντα
ενδεικτικά είναι, όχι της φύσης, αλλά της αφύσικης λογικής μιας παράλογα
ασύδοτης τάξης πραγμάτων.

Και αν είναι κάτι που τρομάζει, είναι ακριβώς αυτό. Ότι δεν είμαστε
εκτεθειμένοι στο μένος μια τυφλής φύσης, αλλά στο μένος μιας ανοιχτομάτας
παγκοσμιοποιημένης αξιοποιητικής μηχανής που μας σπρώχνει συνεχώς μπροστά.
Όμως, εκεί «μπροστά», ο θάνατος είναι που καραδοκεί. Ο θάνατος είναι που μας
γνέφει. Δεν έχει το χρήμα – εν τέλει – θεό αυτή η λογική αλλά τον θάνατο. Σε
αυτόν υποκλίνεται. Αυτόν θεραπεύει. Αυτόν υπηρετεί. Άλλωστε αυτός είναι και ο
μόνος κερδισμένος.

Οι κατεστραμμένοι κάτοικοι της Νέας Ορλεάνης ήσαν σχεδόν όλοι φτωχοί και
μαύροι. Ουδείς όμως μπορεί, ακόμα κι αν δεν είναι ένας από τα 27 εκατομμύρια
των πάμφτωχων Αμερικανών, όχι δεν μπορεί, αυτάρεσκα να πιστέψει ότι «εγώ σε
αντίστοιχη συμφορά θα καταφέρω να σωθώ». H έννοια της σωτηρίας έχει στο έπακρο
σχετικοποιηθεί.

Κι ας δηλώνει αλόγιστα ο Μπους ως ένεση αισιοδοξίας: «Θα κάνουμε τη Νέα
Ορλεάνη ακόμα μεγαλύτερη». Όσοι on camera τον άκουσαν, γίνονται σαν τον
Valery, που έλεγε ευθαρσώς «la sottise n’ est pas mon fort!» («η κουταμάρα δεν
είναι το πιο ισχυρό μου όπλο!»)

H βλακώδης αισιοδοξία δεν «περνάει» πλέον και αυτό είναι ίσως το πιο αισιόδοξο
μήνυμα μέσα σε αυτήν τη μαυρίλα.

Η Φωτεινή Τσαλίκογλου είναι καθηγήτρια στο Τμήμα Ψυχολογίας του Παντείου
Πανεπιστημίου.