TPITH AΠOΨH Για Δημοκρατία και Eλευθερία

Στο προηγούμενο σημείωμά μου (9 Αυγούστου 2005) είχα επιχειρήσει να εξηγήσω
πώς το μετεμφυλιακό «φακέλωμα» χρησιμοποιήθηκε ως αποτελεσματικό εργαλείο στα
χέρια των νικητών για τη διεύρυνση του μικροαστισμού. Αυτό όμως, η διεύρυνση,
είχε σύντομα και κάποιες «καλές» συνέπειες: κάπου στα δέκα χρόνια από τη λήξη
του Εμφυλίου άρχισε να εμφανίζεται μια γενικότερη κοινωνική κινητικότητα που
εκφράστηκε στον πολιτιστικό χώρο, περισσότερο στη μουσική, και κατέληξε, νωρίς
στη δεκαετία του 1960, σε πραγματική έκρηξη. Ας θεωρηθεί λοιπόν το σημερινό
σημείωμα ως συνέχεια του προηγούμενου.

Αυτή λοιπόν η πολιτιστική κατ’ αρχήν, πολιτική στο σύνολό της και κοινωνική
έκρηξη, που ξεκίνησε με αφορμή τον αντιαποικιακό πόλεμο στην Κύπρο, απέκτησε
σύντομα δύο κεντρικά συνθηματικά αιτήματα, Δημοκρατία και Ελευθερία, που δεν
χρειάζεται να μιλήσω για το κοινωνικό βάθος και τις ανάγκες που
αντιπροσωπεύουν· ούτε να τονίσω, τώρα, πόσο επίκαιρα εξακολουθούν να είναι και
ας μας λένε ότι πρόκειται πια για «αξίες κατακτημένες και παγιωμένες».

Αφού θα μιλήσω όμως, όσο μπορώ, για τη μουσική εκείνης της περιόδου, δεν μπορώ
να μην πω πόσο ευχάριστα με εξέπληξε ένα σημείωμα του κ. Γιάννη Χάρη στα
«NEA», στο «Βιβλιοδρόμιο» (20-21 Αυγούστου 2005), στο οποίο ύμνησε τη
γενναιότητα της Βίκυς Μοσχολιού να υπερασπίζεται δημόσια, με λόγια και πράξη,
την ακροδεξιά θέση της και τη θρησκοληψία της. Πολύ περισσότερο ο κ. Γιάννης
Χάρης με έκανε να ελπίζω, γιατί μου είπε ότι ο Διαφωτισμός ίσως δεν έχει
πεθάνει, ούτε εκείνος ο θεμέλιος λόγος του, «διαφωνώ με τη γνώμη σου, αλλά θα
χύσω και το αίμα μου για να έχεις το δικαίωμα να τη λες».

Για να επανέλθω λοιπόν στην κοινωνική έκρηξη στα πολιτιστικά, πριν και πιο
πολύ στη μουσική, δεν εννοώ μόνον την εμφάνιση των συνθετών που κατόπιν έγιναν
οι μεγάλοι μας, εννοώ αυτό το ιδιαίτερο είδος τής μέσω των μουσικών συνάξεων
κοινωνικής έκφρασης που έχει καταγραφεί ως «νέο κύμα» ή οι «μπουάτ» – από τους
χώρους πραγμάτωσής του.

Επρόκειτο για τραγούδια αλλιώτικα με πολύ λόγο, με κυριαρχία του λόγου, που
εξέπεμπαν ελπίδα και μήνυμα μαζί· κάτι σαν ορμή νίκης της συνολικά
καθημαγμένης κοινωνίας. Επρόκειτο για τραγούδια – και για συνάξεις – που
μιλούσαν στη σκέψη και στο συναίσθημα και συνέβαλλαν στον συνολικότερο
προβληματισμό της εν εξεγέρσει κοινωνίας που επίμονα απαιτούσε Δημοκρατία και
Ελευθερία. Και επρόκειτο για τραγούδια – και συνάξεις – που με τον
απελευθερωτικό λόγο τους αποκάλυπταν, εν τέλει, τις βαθιές αλλαγές που μέσα σε
πολύ λίγα χρόνια είχε ζήσει και ζούσε η ελληνική κοινωνία· κυρίως μέσω της
μεγάλης και ταχύτατης διεύρυνσης του μικροαστισμού που μπορούσε κιόλας να
διεκδικεί Δικαιώματα.

H σύντομη δεκαετία του 1960 ήταν – το έχω ξαναπεί – χρόνια ανάτασης και
εξέγερσης που προμήνυαν και απαιτούσαν έναν άλλον κόσμο, καθόλου αρεστό στις
κατεστημένες από τον Μεσοπόλεμο εξουσίες που τώρα για πρώτη φορά έβλεπαν να
αμφισβητούνται σοβαρά. Ό,τι ονομάζουμε «νέο κύμα» στην Ελλάδα, που πατρίδα του
ήταν η Γαλλία, όπου εκφράστηκε κυρίως μέσω του κινηματογράφου, ανέδειξε και
κάτι άλλο· τον βαθιά πολιτισμικό, δηλαδή κοινωνικό, ρόλο που έχει να παίξει η
τέχνη, ο λόγος· και τη συμπόρευση των αιτημάτων της ελληνικής κοινωνίας με τα
αντίστοιχα των χωρών της Ευρώπης, αυτών που εκεί κατέληξαν στον «Μάη του ’68»
και εδώ γνώρισαν τη βιαιότητα και τη βαρβαρότητα της φασιστικής στρατιωτικής
δικτατορίας της 21ης Απριλίου 1967.

H κινητικότητα, η εξέγερση της κοινωνίας, εκφράστηκε λοιπόν και με πολιτιστικά
φαινόμενα ανάτασης, με την Πλάκα, την Παλιά Αθήνα, να αναδεικνύεται σε κέντρο
των πολιτισμικών αναζητήσεων μιας ολόκληρης κοινωνίας. Εκεί, νέοι, περίπου
άγνωστοι, συνθέτες και μουσικοί, στιχουργοί και τραγουδιστές – και ας μη
λησμονήσω τον πρόσφατο θάνατο εκείνου του έρημου Γιώργου Ζωγράφου, ενός από
τους πιο κοινωνικά συνειδητοποιημένους των μπουάτ της Πλάκας, «εμένα ποιος θα
μου φέρνει τσιγάρα», έλεγε παραμονές της 21ης Απριλίου 1967 – και οι ασφυκτικά
γεμάτες κάθε βράδυ μικρές και μεγάλες αίθουσες, τόλμησαν να ξαναφέρουν στην
επικαιρότητα μηνύματα του Διαφωτισμού· κηρύγματα για τα Δικαιώματα· την ίδια
ώρα που σε δρόμους και παράδρομους της Αθήνας μεγάλες μάζες πολιτών
διακήρυτταν την ανάγκη για Δημοκρατία και Ελευθερία – του Διαφωτισμού. Το
έχουμε ξαναπεί: η κοινωνία πορεύεται ως σύνολο· γι’ αυτό το «νέο κύμα» στη
μουσική ήρθε να συμπορευτεί με τις άλλες εκφράσεις της ζωής και με τους πόθους
της κοινωνίας.

Μουσική, τέχνη, λόγος, διαδηλώσεις, βίαιες συγκρούσεις με κρατική και
παρακρατική αστυνομία· δεν επρόκειτο για επανάσταση, παρά για μια συνολική –
«φακελωμένοι» και «αφακέλωτοι», για να ξαναθυμίσω το προηγούμενο σημείωμά μου
– εξέγερση ενός νέου κόσμου, μετεμφυλιακού. Επρόκειτο για ένα συνολικό
απελευθερωτικό αίτημα που αμφισβητούσε όλες τις κατεστημένες εξουσίες και
απαιτούσε τον πρώτο λόγο για την κοινωνία.

Αυτή η συνολική κινητοποίηση – η «μπουάτ» της Πλάκας ήταν μία μόνον όψη, μια
άλλη ήταν η εξίσου απελευθερωτική μεταλλαγή του «ρεμπέτικου» σε «λαϊκό» –
απέδειξε την αναποτελεσματικότητα των μετεμφυλιακών μέτρων καταστολής και
τόνισε την αναντιστοιχία εξουσιών και κοινωνίας, στην οποία αυτά είχαν
οδηγήσει. Για τη δεκαετία του 1960 και αυτήν τη συνολική απελευθερωτική
αμφισβήτηση από την κοινωνία έχουμε πολλά ακόμη να πούμε· όπως πολλά σοβαρά
οφείλουμε να πούμε και για την επταετία της εξευτελιστικής δικτατορίας των
στρατιωτικών.

Ο Βασίλης Κρεμμυδάς είναι ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών,
διευθυντής των «Αρχείων Πρωθυπουργού…».