Yπάρχουμε… Συνυπάρχουμε;

Αν κάποτε σας κατηγορήσουν πως είσαστε ψεύτες μη θυμώσετε υπέρμετρα. Πρώτον,
γιατί δεν είστε ούτε οι πρώτοι ούτε οι τελευταίοι. Δεύτερον, γιατί το ψέμα
αποτελεί τον «σκληρό πυρήνα» του ανθρώπινου πολιτισμού. Προσωπικά, πείστηκα
επ’ αυτού διαβάζοντας το βιβλίο του Ιταλού φιλοσόφου Αντρέα Ταλιαπέτρα για την
«Ιστορία του ψέματος» (Εκδ. Mondadori). Ένα γοητευτικό βιβλίο που σε ταξιδεύει
στα μονοπάτια του ψέματος και της απάτης, από την αρχαιότητα έως σήμερα. Κατ’
αρχάς το ψέμα και η απάτη δεν αποτελούν αποκλειστικά προνόμια των ανθρώπων. Τα
ζώα και τα φυτά γνωρίζουν άριστα τη λεπτή αυτή τέχνη. Τους είναι απαραίτητη
για την επιβίωσή τους. H «άσχημη» αφρικανική ορχιδέα, π.χ., «μιμείται» τα
ωραία λουλούδια για να έλκει τα έντομα και τις πεταλούδες. Τα ζώα, αντί να
επιτίθενται, συχνά κρύβονται, είτε για να αποφύγουν τον εχθρό είτε για να
παγιδεύουν τη λεία τους. Το «κρύψιμο» άλλωστε είναι η πηγή κάθε απάτης, γιατί
αφαιρεί από τον αντίπαλο τις απαραίτητες πληροφορίες που «προσανατολίζουν»
προς τη συμπεριφορά του. Από αυτήν την άποψη το ζωικό βασίλειο αποτελεί το
καλύτερο «διδασκαλείο» για τους σημερινούς 007. Και όχι μόνο…

***

Για να έρθουμε στο ανθρώπινο βασίλειο πάντως, ο πολυμήχανος Οδυσσέας θεωρείται
ο ιδρυτής της «σχολής της απάτης» στη δυτική σκέψη. Εκείνος αντικαθιστά τη
γυμνή βία με την απάτη: σημειώνει δηλαδή το πέρασμα από τη χρήση των μυών στη
χρήση του μυαλού. Ο ίδιος, στη συνέχεια, κατά το επώδυνο ταξίδι της επιστροφής
στην Ιθάκη, καταφέρνει να εξαπατά ακόμα και τους θεούς: προσπαθώντας να
επιβιώσει, δηλώνει συνεχώς ψεύτικα στοιχεία για την καταγωγή και το όνομά του.
Ίσως οι πιο πιστοί του «κληρονόμοι» είναι οι σημερινοί λαθρομετανάστες που
φθάνουν στις ακτές της Δύσης. Συχνά εκείνοι δηλώνουν ψεύτικα στοιχεία, ψεύτικο
τόπο καταγωγής ή σκίζουν ακόμα και τα χαρτιά τους. Γίνονται οι «Κανείς»
επιδιώκοντας να αποφύγουν την απέλαση όταν τους συλλαμβάνουν οι
συνοριοφύλακες. Και ο δικός τους σκοπός είναι κυρίως η επιβίωση, αναζητώντας
και εκείνοι τη δική τους Ιθάκη…

***

Εκτός από το ανθρώπινο ψέμα υπάρχει και το θεϊκό ψέμα. Στον ελληνικό κόσμο οι
θεοί λένε συχνά ψέματα: έτσι αντιμετωπίζουν την πονηριά των ανθρώπων. Ενώ ο
Θεός των Εβραίων, των χριστιανών και των μουσουλμάνων είναι αυστηρός:
απεχθάνεται το ψέμα και την απάτη. Γι’ αυτόν τον λόγο, τον Μεσαίωνα στη
χριστιανική Ευρώπη οι ψεύτες θάβονταν έξω από τα τείχη των πόλεων, μαζί με
τους ληστές, τους μάγους και τους πλαστογράφους. Σε κάθε περίπτωση, ο
διαχωρισμός που έκαναν οι Λατίνοι για το ψέμα παραμένει πάντα επίκαιρος.
Εκείνοι διαχώριζαν το voluntas fallendi (δηλαδή τη θέληση για εξαπάτηση), από
τη voluntas nocendi (τη θέληση να βλάψεις κάποιον μέσω του ψέματος). Αν και ο
διαχωρισμός δεν είναι πάντα εύκολος, το πρώτο χαρακτηρίζει συνήθως όσους
παλεύουν για την επιβίωση. Το δεύτερο, όσους φέρνουν όλεθρο και καταστροφή…

***

Σκεφθείτε, π.χ., «Τα Πρωτόκολλα των Σοφών της Σιών», τη βίβλο του
αντισημιτισμού που τόσο πολύ αγαπούσε ο Χίτλερ. Αν και από το 1921 έχει
αποδειχθεί πως πρόκειται για ένα τεράστιο ψέμα με σκοπό την καταδίωξη των
Εβραίων, το ψεύτικο αυτό βιβλίο κάνει ακόμα θραύση. Μάλιστα συμβαίνει κάτι το
παράδοξο: από τότε που καταγγέλθηκε ως ψεύτικο άρχισε να πουλάει τρελά και να
περνάει ως απόλυτα αληθινό. Ίσως γιατί, όπως γράφει ο Ουμπέρτο Έκο, όποιος
ξεκινά από την προκατάληψη δεν ενδιαφέρεται ποτέ για τη διαφορά ανάμεσα στο
ψέμα και την αλήθεια. Εκείνος περιμένει με αγωνία και επιθυμεί διακαώς την
αποκάλυψη κάποιου μυστηρίου, κάποιου αποδιοπομπαίου τράγου, κάποιου
συνταρακτικού οιωνού, στον ουρανό ή στην Κόλαση…

LINK:

* www.gkapllani.com