Aναφορά στα αρχέτυπα

Στράτος Τζώρτζογλου – Μάνια Παπαδημητρίου σε σκηνή από την παράσταση «Ο Χριστός ξανασταυρώνεται»

Αν κανένας καταπιαστεί με την ιστορία των μεταποιήσεων αυτών των δύο «μύθων»,
όπως έκανε με τις «Αντιγόνες» π.χ. ο Στάινερ, φοβάμαι πως δεν θα έφτανε μια
ζωή να εξερευνήσει το τοπίο, να εντοπίσει τα μιμήματα, τις παραλλαγές, τις
συμβολικές αλληγορίες, τις αφηγηματικές φόρμες, τα μοτίβα κ.λπ. που οφείλονται
στα αρχέτυπα αυτά λογοτεχνήματα. Και λέω λογοτέχνημα και την ιστορία του
Χριστού, αφού οι τέσσερις παραλλαγές της ήδη στην Καινή Διαθήκη μάς
υποχρεώνουν να αποδεχτούμε πως από τον Ιωάννη στον Λουκά οι διαφοροποιήσεις
είναι τέτοιες ώστε, πέρα από την αλήθεια της πραγματικής ιστορίας,
παρεμβάλλεται η προσληπτική ικανότητα και η λογοτεχνική, έστω και «θεόπνευστη»
(αλλά πόσο θεόπνευστη μπορεί να είναι μια ιστορία με τέσσερις παραλλαγές…)
στρατηγική των ευαγγελιστών. Και μόνο το γεγονός των τεσσάρων εκδοχών της
χριστολογικής ιστορίας καθιστά τον «μύθο» και την υπόθεσή της συμβολική, μια
ταυτότητα που επαληθεύεται για κάθε παρόμοια ή ανάλογη περίπτωση.

Αυτή η διαθεσιμότητα ιδιαίτερα των τεσσάρων εκδοχών της ιστορίας του
Χριστού επιτρέπει τη συνεχή διασκευή της, τις δοκιμές εφαρμογής της σε άλλες
εποχές ή κουλτούρες, αρκεί να διατηρείται το πυρηνικό της δίδαγμα: πως ο
κόσμος κάθε φορά χρειάζεται ένα εξιλαστήριο θύμα που να άρει στις πλάτες του
τις αμαρτίες, τα λάθη, τις ύβρεις του. Ο Χριστός και η θυσία του, πέρα από τη
θρησκευτική του και δογματική του θέση μέσα στην ιστορία των θρησκειών είναι
ένα πρόσωπο του λαϊκού μύθου. Έγινε σύμβολο εποχών, λαών και πολιτισμών με
διαφορετικούς άξονες ζωής, περιπέτεια και φιλοσοφία. Ακόμη και άθεοι,
μαρξιστές αλλά και αλλόθρησκοι – π.χ. μουσουλμάνοι, μιμήθηκαν την «επιλογή»
του θύματος από το ανώτατο ον, την τύχη ή την ανάγκη και την πορεία του προς
τον θάνατο προς σωτηρία των άλλων και την τελική του αγιοποίηση, ηρωοποίηση ή
αποθέωση π.χ. στο δράμα Ταζιγιέ των σιιτών μουσουλμάνων, η σύλληψη, μαρτύριο
και θανάτωση του Σεΐχη Χουσεΐν είναι το μόνο θρησκευτικό δρώμενο που
επιτρέπεται να αναπαρίσταται κάθε φορά, σε μια θρησκεία που απαγορεύει ρητά τη
μίμηση!

Ο Καζαντζάκης στο αριστούργημά του «Ο Χριστός ξανασταυρώνεται» καταφεύγει
υπογείως σε πολλές παραδόσεις του χριστολογικού μύθου που καταφεύγουν στην
αναπαράσταση των Παθών του αίροντος τας αμαρτίας του κόσμου: Σαφώς στην
παράδοση των σιιτών (που επιχωριάζει κυρίως στην τουρκική Ανατολία, στο
Κουρδιστάν, στην Περσία, περιοχές της σιιτικής αίρεσης του Ισλάμ). Επίσης
παραπέμπει στην κεντροευρωπαϊκή παράδοση π.χ. του Ομπεραμεργκάου, όπου γίνεται
παραδοσιακά θεαματική αναπαράσταση των Παθών του Χριστού. Παράλληλα στις
βόρειες περιοχές συχνά παριστάνεται το μεσαιωνικό μυστήριο «Γέντερμαν» (ο
καθένας), μια συμβολική αλληγορία του χριστολογικού «μύθου». Ο Ράινχαρτ,
πρώτος επαγγελματίας σκηνοθέτης, το ανέβασε και η παράδοση συνεχίζεται.

Ο Καζαντζάκης στα ταξίδια του είχε παρακολουθήσει τις τελετές των Παθών στις
νότιες καθολικές περιοχές, στην Ισπανία και στη Σικελία, όπου το δράμα του
Χριστού γενικεύεται με μαζικές μαστιγώσεις, αυτοτιμωρίες και λιτανείες,
ολονυχτίες πάνδημες. Δεν εξαιρώ, βέβαια και την Ορθόδοξη, ιδιαίτερα στο Άγιο
Όρος, Εβδομάδα των Παθών, τη σύνδεσή της με πολλά μορφολογικά στοιχεία του
αρχαίου δράματος αλλά και τις απηχήσεις στον Χριστιανισμό του νότου των
τελετών για τον θάνατο και την Ανάσταση του Οσίριδος, του Αδώνιδος και βεβαίως
του Διονύσου.

Ο Καζαντζάκης όμως ενοφθάλμισε την ιστορία του, κυριολεκτικά τη σφήνωσε
μέσα στην ιστορική πραγματικότητα διαβάζοντάς την πολιτικά. Ως γνωστόν ο
Καζαντζάκης είχε φέρει εις πέρας αποστολή δύσκολη επιτυχώς, όταν ανέλαβε την
αποκατάσταση των προσφύγων Ελληνοποντίων της Γεωργίας στον Μεσοπόλεμο. Ακόμη
το όνομά του αναφέρεται με σεβασμό στην Τιφλίδα, στο Σοχούμ, στη Μαριανούπολη.

Έτσι τοποθετώντας την ιστορία ενός συγχρόνου Χριστού, θύματος και άλλοθι των
αμαρτιών ενός ολόκληρου πλήθους, στα βάθη της Ανατολής, όπου πρόσφυγες
καταφεύγουν σε πλούσια χωριά ομοθρήσκων τους για να γλιτώσουν τον διωγμό από
αλλόθρησκους, του δίνει την ευκαιρία να ασκήσει και την πολιτική του
ιδεολογική μέθοδο, τη σοσιαλιστική. Διαβάζοντας αναλογικά και το πολιτικό
υπόβαθρο της Καινής Διαθήκης όπου παλεύουν τρεις δυνάμεις, οι Ρωμαίοι
κατακτητές, το πολιτικό και θρησκευτικό κατεστημένο των Φαρισαίων και ο πένης,
ανέστιος, έρμαιο των δυνατών λαός, βάζει τις δυνάμεις αυτές να μάχονται και
στο μυθιστόρημά του. Εδώ ακολουθεί, χωρίς να μιμείται, δημιουργικά και τη
νεοελληνική παράδοση του μυθιστορήματος (Ροΐδης, Παπαδιαμάντης, Καρκαβίτσας)
αλλά και τον Ουγκώ της «Παναγίας των Παρισίων» και τον Ντοστογιέφσκι, αλλά και
τα μοντέλα που κυριαρχούσαν στην εποχή του, ο Χάμσον, ο Γκόρκι, ο Παναΐτ
Ιστράτι. Από αυτούς τους τελευταίους το τυπολόγιο των χαρακτήρων του. Ο
Καζαντζάκης ήταν οπαδός της επικής καταγωγής του μυθιστορήματος. Προτιμούσε
τις πολύκλαδες σχέσεις, τα πλήθη, τις κινήσεις της ιστορίας μέσω των μαζών και
μέσω των «ηρώων». Σ’ αυτόν τον τομέα κατέφευγε στις θεωρίες του Νίτσε για τον
υπεράνθρωπο και του Καρλάιλ για τον «ήρωα», Σ’ όλο το έργο του Καζαντζάκη
κυριαρχεί ο «ήρωας», ο εκλεκτός, το σκεύος εκλογής που βαδίζει χωρίς να
φοβάται και χωρίς να ελπίζει σε τίποτα, άρα ελεύθερο, στον ανήφορο που δεν
έχει τέρμα. Καθήκον του «να φωνάζει στην έρημο»!!

Ως επικό έργο «Ο Χριστός ξανασταυρώνεται» μπορεί να μεταποιηθεί σε αφηγηματικό
θέατρο, σε σενάριο κινηματογράφου και σίριαλ τηλεόρασης. Έγινε και τα τρία και
μάλιστα επιτυχώς. Κατράκης – Μουζενίδης, Ντασσέν, B. Γεωργιάδης.

Τώρα μια νέα διασκευή από τον Κώστα Πολιτόπουλο και τον Κοραή Δαμάτη
ήρθε να προστεθεί. Και μάλιστα θεατρικώς ευφυής. Προκειμένου να περιοδεύσει,
άρα να προσαρμόζεται κάθε φορά σε δυσχερείς συνθήκες μιας χώρας χωρίς θεατρική
υποδομή και μάλιστα στο ύπαιθρο, η διασκευή κατέφυγε σε ένα παλιό, δοκιμασμένο
τέχνασμα. Ένα θεατρικό μπουλούκι περιοδεύει και παριστάνει το έργο του
Καζαντζάκη διασκευασμένο. H αλήθεια με το όνομά της. Το τέχνασμα ευνοεί κατ’
αρχάς μια πρόχειρη σκηνή, ένα πατάρι, ύστερα την καταφυγή στην γκαρνταρόμπα,
στα μπαούλα της περιοδείας για να καλύψει ενδυματολογικές ανάγκες, τρίτον, μια
ελεύθερη, ανάκατη σε ύφος και ήθος υποκριτική, όπως συμβαίνει συνήθως στα
περιοδεύοντα θεατρικά σινάφια. Ο θίασος αποτελούμενος από έμπειρους και
άπειρους ηθοποιούς, προερχόμενους από διάφορες υποκριτικές σχολές, παίζοντας
ένα έργο που αφηγείται πώς ένα χωριό της Ανατολής αναπαρέστησε τα Πάθη του
Χριστού με ηθοποιούς ερασιτέχνες, ευνοείται από αυτές τις συνθήκες να
παρουσιάσει μια πανσπερμία χωρίς να καταντήσει συνονθύλευμα.

Κλείνει το μάτι στο κοινό

Ο Κοραής Δαμάτης που σκηνοθέτησε την παράσταση, καταφεύγοντας συχνά στον
Μπρεχτ αλλά και το Λαϊκό θέατρο, με αυτοσχόλια, με διακειμενικές σφήνες, με
μετωπικό παίξιμο, συχνά με το απαραίτητο ρητορικό ύφος του διδακτικού
Καζαντζάκη, έστησε μια ευπρεπή παράσταση προβάλλοντας τα νοήματα, τα
διδάγματα, τους συμβολισμούς και κλείνοντας συνεχώς το μάτι στο κοινό για να
αναγνωρίσει πως ό,τι βλέπει είναι «διάμεσον» ανάμεσα στον χριστολογικό μύθο,
τον Διγενή, τον Άρη Βελουχιώτη, το Ιράκ, την Παλαιστίνη κ.λπ.

H Νένη Ζάππα πλούτισε την παράσταση με αυθεντική λαϊκή μουσική της Ανατολής
αλλά και με πρωτότυπα δικά της τραγούδια, αποκαλύπτοντας πλατιά τη μουσική της
παιδεία και την πλούσια μελωδικότητά της. Οι δύο μουσικοί επί σκηνής (βιολί –
σαντούρι), έδωσαν στο δρώμενο μια αυθεντική λαϊκή φυσιογνωμία.

Ο θίασος πολυμελής, μεγάλο ρίσκο για δυσχερείς θεατρικούς καιρούς. H Μάνια
Παπαδημητρίου άλλη μια φορά απέδειξε τη μεγάλη γκάμα της, το ήθος της το
σκηνικό, το μέτρο και τη φαντασία (Κατερίνα). Ο Τζώρτζογλου στον καλύτερο ρόλο
του, χωρίς καμώματα, χωρίς βεντετισμούς και με βελτιωμένη άρθρωση (Μανωλιός).
Ο Ρόχας, ο Ασπρούδης, ο Νίκος Σιδέρης, η Σγουρδαίου, ο Σκούταρης, ο Λιόλιος, ο
Μπικιρόπουλος μετρημένοι, σαφείς και ουσιαστικοί. Ο Πόγκας, ο Δρίτσας, ο
Βάλαρης επαρκέστατοι, η Μαρκοπούλου και η Αθανασοπούλου λιτές.

Μια χρήσιμη για τους καιρούς μας και τίμια παράσταση.