Δρόμοι

Οι περισσότεροι…

… από εμάς νομίζουμε πως είμαστε προσεκτικοί, πως πριν αποφασίσουμε κάτι,
πρώτα το περνάμε από σαράντα κύματα, πως αμφιβάλλουμε για όλα, με δυο λόγια
πως είμαστε τόσο σκεπτικιστές που δεν πιανόμαστε εύκολα κορόιδα. Να όμως που
έρχεται ο καθηγητής της Φιλοσοφίας Ντένις Ντάτον για να μας πει (με την
ευκαιρία του βιβλίου της Τζένιφερ Μάικλ Χεχτ «Αμφιβολία: Οι μεγάλοι
σκεπτικιστές») πως στην πραγματικότητα ο σκεπτικισμός είναι τόσο σπάνιος που
έχουμε ξεχάσει ακόμη και τις ρίζες του, τους αρχαίους προσωκρατικούς
φιλοσόφους που δεν άφησαν τίποτα όρθιο, μύθους, ημίθεους, θεούς.

Ο Ξενοφάνης…

… ένας από αυτούς, υποστήριζε πως οι μυθολογικοί θεοί δεν ήταν παρά
ανθρώπινες επινοήσεις. Οι Αιθίοπες λάτρευαν μαύρους θεούς, ενώ οι θεοί των
κοκκινοτρίχηδων Θρακών ήταν – τι άλλο; – κοκκινοτρίχηδες. Αν τα βόδια είχαν
χέρια και μπορούσαν να ζωγραφίσουν, έλεγε ο Ξενοφάνης, σίγουρα θα ζωγράφιζαν
τους θεούς τους σαν μεγάλα βόδια. Τέτοια πράγματα δεν τα έλεγαν πάντα οι
αρχαίοι φιλόσοφοι χωρίς κόστος. Την Υπατία, μία από τις μεγαλύτερες φιλοσόφους
του σκεπτικισμού, τη λιντσάρισε ο χριστιανικός όχλος το 415 μ.X. Ο Ξενοφάνης
είπε και κάτι άλλο, που το επανέλαβε ο Μονταίν 2.000 χρόνια αργότερα: πως δεν
μπορεί να πάρει κανείς στα σοβαρά την αποκλειστική αυθεντία που διεκδικούν οι
θρησκείες (καθεμιά για τον εαυτό της). Ο Μονταίν πίστευε επίσης πως κάτι σαν
θρησκεία ήταν και η επιστήμη και πως γι’ αυτό έπρεπε και αυτή να
αντιμετωπίζεται με σκεπτικισμό.

Στον καιρό μας…

… ελάχιστοι σκεπτικιστές αμφισβητούν τη γενική αυθεντία της επιστήμης,
παρατηρεί ο Ντένις Ντάτον στην «Ουάσιγκτον Ποστ». Είτε ψηνόμαστε είτε
πνιγόμαστε μέσα στο κατακαλόκαιρο, άλλοι επιστήμονες επιμένουν να μας πείσουν
πως φταίει το φαινόμενο του θερμοκηπίου και άλλοι ρίχνουν το φταίξιμο στις
ηλιακές κηλίδες – διεκδικώντας όλοι τους την αποκλειστική αυθεντία. Μπορεί
κάποτε να παρήκμασαν οι θρησκείες, αντικαταστάθηκαν όμως από άλλα συστήματα
που μοιάζουν με θρησκείες. Ψευδοπροφήτες παρασύρουν τους πιστούς και απειλούν
με κυνήγι μαγισσών τους αποστάτες. Ακόμη και ο ίδιος ο σκεπτικισμός δεν είναι
άτρωτος από τον πειρασμό της αυθεντίας. Αυτό το είχαν προσέξει οι αρχαίοι
σκεπτικιστές. Γι’ αυτό απέφευγαν να πουν πως ο άνθρωπος δεν μπορεί να βρει την
αλήθεια, επειδή αν ισχυρίζονταν κάτι τέτοιο, θα ήταν σαν να παρουσίαζαν ως
αλήθεια τον ισχυρισμό τους. Να αμφισβητούμε λοιπόν τις αυθεντίες συστηματικά.
Αλλά ποιες αυθεντίες; Μπορούμε άραγε να αποφασίσουμε για την αλήθεια
δημοκρατικά; Δύσκολο. Πόσες και πόσες πλειοψηφίες, είτε πολιτικές είτε
επιστημονικές, δεν αποδείχθηκε πως έσφαλαν οικτρά στο παρελθόν; Το ίδιο όμως
συνέβη και με τις μειοψηφίες.

H σκέψη…

… των ανθρώπων πάντα θα βρίσκεται μπροστά σε νέες απειλές. Το έργο της
αμφιβολίας δεν τελειώνει ποτέ.