TPITH AΠOΨH H ενημέρωση σε κρίσιμες καταστάσεις

Έχει πολλές φορές λεχθεί ότι η τηλεοπτική ενημέρωση έχει συστηματικά
υπονομεύσει τις παραδοσιακές αξίες της δημοσιογραφίας και, σε κρίσιμες
συνθήκες αμεσότητας μεγάλων συμβάντων, συχνά παρεισδύει η ανευθυνότητα και,
συνειδητά ή ασυνείδητα, στρέφεται προς τον εύκολο δρόμο τής «κάλυψης» –
γεγονός που επηρεάζει και διαμορφώνει τον συνολικό χαρακτήρα της ενημέρωσης.

Παρόμοια «συμπεριφορά καταγράφηκε από τα τηλεοπτικά κανάλια και με το πρόσφατο
αεροπορικό δυστύχημα που προκάλεσε τον θάνατο τόσων ανθρώπων. Γιατί όμως αυτός
ο τρόπος κάλυψης εμφανίζει τέτοια σταθερότητα; Αρκούν οι επικρίσεις και οι
διαμαρτυρίες; H εμπειρία έχει δείξει ότι η καταδίκη και η αποπομπή δεν αρκούν.
Το γεγονός ότι αυτού του είδους οι ειδήσεις δεν έχουν υποχωρήσει από τις
οθόνες μας και δεν έχουν τεθεί σε δημοσιογραφική δυσμένεια, απαιτεί συζήτηση
και διερεύνηση.

Ένα κυρίαρχο θέμα σε αυτού του είδους την ειδησεογραφία είναι η εστίαση σε
άτομα που στην καθημερινότητά τους αντιμετωπίζουν μια απρόβλεπτη μεταστροφή
των γεγονότων, η οποία τα παγιδεύει σε μια κρίσιμη ή θανάσιμη κατάσταση από
όπου δεν μπορούν να ξεφύγουν! Αν θεωρήσουμε αυτά τα άτομα «χαρακτήρες» μιας
δραματικής ιστορίας, ο βασικός ρόλος τους είναι αυτός τού «καλού θύματος». Σε
αυτές λοιπόν τις ιστορίες θυμάτων καταγράφονται οι χειρότερες υπερβολές, με
αποτέλεσμα ορισμένοι ανόητοι (π.χ., φαρσέρ) να εκμεταλλεύονται την αδηφαγία
των καναλιών.

Όμως η υπερβολή, ίσως και βλακεία, δεν είναι αποτέλεσμα της στιγμής κι απ’
ό,τι φάνηκε δεν γνωρίζει σύνορα. Στα τηλεοπτικά δελτία όλων σχεδόν των
εμπορικών σταθμών του κόσμου, μεταδίδονται συχνά ιστορίες για άτομα των οποίων
οι ζωές απειλούνται για διαφόρους λόγους, ενώ οι «ανθρωπίνου ενδιαφέροντος»
ειδήσεις (εγκλήματα, καταστροφές κ.λπ.) δε λείπουν από κανένα δελτίο ειδήσεων
και βρίσκονται σε περίοπτη θέση στην ιεραρχία τής θεματολογίας τους. Πώς όμως
αυτές οι «κακές» ειδήσεις αποκτούν νόημα και σημασία; Ποιες ιδιαίτερες
αφηγηματικές λειτουργίες και δημοσιογραφικές στρατηγικές τις παράγουν;

Για να απαντήσουμε σ’ αυτά τα ερωτήματα πρέπει να εξετάσουμε τόσο τις συνθήκες
της πρόσληψης του περιεχομένου των ειδήσεων, όσο και τις συνθήκες παραγωγής
του. Οι κοινωνιολόγοι έχουν μιλήσει για τις συνθήκες που συνιστούν τα «καλά
θύματα». H συμπλοκή ανάμεσα σε έναν αδύναμο που προκαλεί συμπάθεια και σε έναν
φαύλο που προκαλεί δυστυχία είναι χαρακτηριστικά που συμβάλλουν στην παραγωγή
τού «καλού θύματος». Οι περιστάσεις που προκαλούν θύματα πρέπει, επίσης, να
γίνονται αντιληπτές ως απρόοπτες και ως τέτοιας σπουδαιότητας, που να
προκαλούν τη συμφορά.

Όμως, πίσω από όλα αυτά εντοπίζεται η γνωστή «ταύτιση», αφού το περιεχόμενο
των ειδήσεων πρέπει να προσφέρει στον τηλεθεατή όχι μια θέση απλού θεατή αλλά
μια θέση εμπλοκής. Ένα «καλό θύμα» είναι πάνω απ’ όλα ένα πρόσωπο – χαρακτήρας
με το οποίο μπορούμε να συμπάσχουμε ή να ταυτιζόμαστε. H διαδικασία «παραγωγής
συμπάθειας» προϋποθέτει την άμεση ενσωμάτωση στην ειδησεογραφική αφήγηση μιας
μεθόδου μέσω της οποίας ο τηλεθεατής θα μπορεί να εισαχθεί σε μια «σχέση» με
τα άτομα που πάσχουν. Αυτές οι μέθοδοι λειτουργούν ως μια σειρά
δημοσιογραφικών τεχνικών που βοηθούν στην ταξινόμηση και απεικόνιση ορισμένων
όψεων του γεγονότος και που προσφέρονται στους τηλεθεατές ως ο καταλληλότερος
τρόπος κατανόησής τους.

Μπορεί επίσης να υποστηριχθεί ότι αυτές οι ιστορίες λειτουργούν διαφορετικά
από τις «σοβαρές» ειδήσεις: τις ιστορίες για τον κόσμο της πολιτικής, των
διεθνών υποθέσεων κ.λπ. Μολονότι οι «σοβαρές» ειδήσεις προσφέρουν περιστασιακά
σημεία ταύτισης – οι πολιτικοί γίνονται θέμα συζήτησης για προσωπικά ζητήματα
ή η κατάσταση της οικονομίας προβάλλεται άμεσα μέσω της εικόνας του ταμείου
ενός σούπερ μάρκετ ή ενός πρατηρίου βενζίνης… -, εν γένει διαθέτουν,
παρέχουν μια θέση για τον τηλεθεατή αμερόληπτη, αποστασιοποιημένη· θέση, στην
ουσία, παρατηρητή! Οι ειδήσεις θυμάτων λειτουργούν αντίστροφα. Τα σημεία
ταύτισης που προσφέρονται φαίνεται να πολλαπλασιάζονται και να γίνονται με
μεγαλύτερη συχνότητα διαθέσιμα, μέσα από τις ιστορίες συγγενών κ.ο.κ. Οι
«σοβαρές» ειδήσεις αναφέρονται συνήθως όχι σε άτομα που βρίσκονται στο δικό
μας πεδίο εμπειριών, αλλά στους ισχυρούς, την «ελίτ», σ’ αυτούς που παίρνουν
τις αποφάσεις· ενώ η πλειονότητα των ιστοριών θυμάτων αρχίζει με τους όρους
της καθημερινής ζωής, που θεωρούνται οικείοι!

Το έντονο ύφος και η αμετροέπεια που συχνά παρατηρείται στα τηλεοπτικά δελτία
ειδήσεων μεγεθύνουν τους φόβους του κοινού, καθώς εμφανίζεται ανάγλυφα μπροστά
στους τηλεθεατές η πιθανότητα να αντιμετωπίσουν παρόμοιες καταστάσεις, με
αποτέλεσμα να νιώθουν όλο και χειρότερα. H συνολική εικόνα είναι ειρωνική:
εκατομμύρια δαπανώνται για την παραγωγή των τηλεοπτικών δελτίων, αλλά μόνον
ένα μέρος τους είναι πράγματι ενημερωτικό. Ενώ τα δελτία ειδήσεων συνεχίζουν
αυξάνουν τη διάρκεια, τη συχνότητα και την αμεσότητά τους, αφού η κάλυψη των
γεγονότων έχει εμπορική αξία, η ουσιαστική ενημέρωση όλο και μειώνεται.

Ο Στέλιος Παπαθανασόπουλος είναι καθηγητής στο Τμήμα Επικοινωνίας και
MME του Πανεπιστημίου Αθηνών.